Thellimi i lidhjeve midis RS dhe Serbisë: Ku është kufiri i Dejtonit?

A i kanë tejkaluar lidhjet e veçanta paralele midis Serbisë dhe Republikës Srpska kornizën e parashikuar nga Marrëveshja e Paqes e Dejtonit?

Kjo çështje u nxor përsëri në pah nga Deklarata e miratuar nga Asambleja Kombëtare e Republikës Srpska, e cila bën thirrje për “thellim” të mëtejshëm të bashkëpunimit me Serbinë, përfshirë edhe në fushën e sigurisë.

Nuk shpjegohet se çfarë përfshin ky thellim.

Zyra e Përfaqësuesit të Lartë paralajmëron Radion Evropa e Lirë se një bashkëpunim i tillë nuk duhet të cenojë juridiksionin e shtetit të Bosnjës dhe Hercegovinës.

“Marrëdhëniet e veçanta paralele midis Republikës Srpska dhe Serbisë nuk duhet të kërcënojnë sovranitetin, integritetin territorial dhe rendin kushtetues të Bosnjës dhe Hercegovinës, as të cenojnë juridiksionin e shtetit. Të gjitha iniciativat ose format e bashkëpunimit duhet të mbeten brenda atij kuadri ligjor”, thekson OHR.

Megjithatë, ato nuk përgjigjen nëse marrëdhëniet midis entitetit boshnjak të RS dhe shtetit të Serbisë kanë mbetur brenda kornizës së parashikuar fillimisht nga Marrëveshja e Dejtonit.

Në të njëjtën kohë, Ministri i Jashtëm i BiH-së, Elmedin Konaković, i tha Radios Evropa e Lirë se institucionet e Bosnjës dhe Hercegovinës tashmë e kanë rritur mbikëqyrjen e marrëdhënieve midis Serbisë dhe Republikës Srpska.

Ai thekson se institucionet shtetërore po monitorojnë zhvillimin e bashkëpunimit dhe nuk do të lejojnë shkeljen e sovranitetit të Bosnjës dhe Hercegovinës. Megjithatë, Konaković pranon se “koncepti i lidhjeve paralele nuk është i përcaktuar mirë dhe se herë pas here hyn në një zonë gri të koordinimit dhe bashkëpunimit”.

“Autoritetet e Republikës Srpska po e përdorin gjithnjë e më shumë çështjen e lidhjeve të veçanta paralele me Serbinë për të rritur tensionet kombëtare dhe për të mobilizuar elektoratin, ndërsa vëmendja e publikut po shpërqendrohet nga problemet ekonomike dhe demografike”, tha Konaković.

A janë kaluar kufijtë ende?

Eksperti i së drejtës kushtetuese Davor Trlin beson se lidhjet e veçanta paralele midis Republikës Srpska dhe Serbisë kanë shkuar përtej kornizës që Marrëveshja e Dejtonit kishte në mendje fillimisht, veçanërisht kur bëhet fjalë për koordinimin politik midis Banja Lukës dhe Beogradit.

Është qartësisht e kufizuar, shton ai, që marrëdhëniet duhet të jenë në përputhje me sovranitetin, integritetin territorial dhe pavarësinë politike të Bosnjës dhe Hercegovinës.

“Sa i përket koordinimit politik, do të thoja se ai kalon kufirin. Dhe sigurisht që e bën. Daytoni e lejon këtë në një masë të kufizuar, por ne shohim mbledhje të përbashkëta qeveritare, harmonizim të vazhdueshëm të qëndrimeve kundër institucioneve të Bosnjës dhe Hercegovinës, dhe këto aktivitete zhvillohen pa përfshirjen e autoriteteve shtetërore të Bosnjës dhe Hercegovinës”, tha Trlin për Radion Evropa e Lirë.

Ai i konsideron përpjekjet për të sfiduar institucionet shtetërore të BiH-së dhe institucionet e Përfaqësuesit të Lartë, të cilat janë gjithashtu të dukshme në deklaratën e miratuar së fundmi, si veçanërisht problematike.

“Problemi kryesor lind kur lidhjet paralele të veçanta bëhen një mjet për sfidë të koordinuar ndaj institucioneve shtetërore të Bosnjës dhe Hercegovinës, siç bën deklarata aktuale e Asamblesë Kombëtare të Republikës Srpska. Atëherë kjo pushon së qeni thjesht bashkëpunim dhe bëhet një integrim de facto i RS dhe Serbisë në dëm të Bosnjës dhe Hercegovinës”, vlerëson Trlin.

Profesori i pensionuar i së drejtës kushtetuese, Nurko Pobrić, thekson gjithashtu se Kushtetuta e BiH lejon lidhje të veçanta paralele midis Republikës Srpska dhe Serbisë, por vetëm në zonat që nuk janë brenda juridiksionit të shtetit të Bosnjës dhe Hercegovinës.

Sipas tij, projektet e përbashkëta të infrastrukturës, bashkëpunimi kulturor, arsimi apo mbledhjet e përbashkëta qeveritare nuk përbëjnë në vetvete problem nga një perspektivë kushtetuese për sa kohë që ato “nuk cenojnë strukturën kushtetuese të Bosnjës dhe Hercegovinës”.

Si do të “thellohet” bashkëpunimi në fushën e sigurisë?

Vëmendjen më të madhe në deklaratën e re të Asamblesë Kombëtare të Republikës Srpska e tërhoqi pjesa që flet për “thellimin” e mëtejshëm të bashkëpunimit midis Republikës Srpska dhe Serbisë në fushën e sigurisë.

Rezoluta nuk përcakton se çfarë do të përfshijë ky bashkëpunim dhe kjo nuk është specifikuar në deklaratat zyrtare.

Davor Trlin beson se bashkëpunimi midis strukturave të policisë në luftën kundër krimit të organizuar, terrorizmit dhe kontrabandës është “jo vetëm i lejueshëm, por edhe i dëshirueshëm”.

Siç pohon ai, programet e përbashkëta të mbrojtjes dhe shpëtimit, shkëmbimi i informacionit midis strukturave të policisë, si dhe bashkëpunimi gjatë fatkeqësive natyrore dhe situatave të tjera emergjente janë gjithashtu legjitime.

Megjithatë, ai paralajmëron se do të lindte një problem nëse një bashkëpunim i tillë do të zhvillohej në një koordinim të përhershëm politik ose ushtarako-sigurie që anashkalon institucionet shtetërore të Bosnjës dhe Hercegovinës.

Për të, bashkëpunimi i mundshëm i Ushtrisë Serbe me policinë e RS ose blerja e armëve për Serbinë për policinë në RS, pa miratimin e shtetit të BiH, do të ishte “veçanërisht problematike”.

“Kur ky bashkëpunim sigurie midis Republikës Srpska dhe Serbisë shndërrohet në një koordinim sistematik ushtarako-politik që anashkalon institucionet shtetërore të Bosnjës dhe Hercegovinës, atëherë ai bëhet një problem serioz dhe një shkelje e Marrëveshjes së Dejtonit”, thotë Trlin.

Ai kujton se mbrojtja dhe Forcat e Armatosura të BiH kanë qenë nën juridiksionin e shtetit për dy dekada, prandaj çdo përpjekje për të krijuar mekanizma paralelë sigurie do të ishte e diskutueshme nga ana kushtetuese.

‘Shfrytëzimi i konfliktit’ midis Brukselit dhe Uashingtonit

Iniciativat e fundit të autoriteteve të Republikës Srpska duhet të shihen në një kontekst më të gjerë ndërkombëtar, beson Aleksandar Popov, president i Qendrës për Rajonalizëm nga Novi Sadi.

Ai paralajmëron se në muajt e fundit, dallimet janë bërë të dukshme në qasjen e Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara ndaj çështjeve të caktuara politike në Bosnjë dhe Hercegovinë, gjë që, sipas tij, u lë hapësirë ​​aktorëve politikë vendas për të testuar kufijtë e kërkesave të tyre politike.

“Ky mosmarrëveshje midis Amerikës dhe Bashkimit Evropian kontribuon që të dyja të vënë në provë se sa larg mund të shkojnë në atë që kanë filluar më parë. Pra, kemi parë ripërtëritjen e historisë së Herceg-Bosnjës, madje edhe vizatimin e hartave”, thotë Popov për Radion Evropa e Lirë.

Në këtë kontekst, ai gjithashtu respekton Deklaratën e fundit të Asamblesë Kombëtare të Republikës Srpska, duke përfshirë thirrjet për thellim të mëtejshëm të bashkëpunimit me Serbinë.

Edhe pse ai thekson se është e vështirë të vlerësohet se çfarë nënkuptohet konkretisht me “thellimin e bashkëpunimit” të shpallur derisa plane të tilla të përcaktohen më saktë, Popov beson se përgjigjja nuk gjendet vetëm në tekstet e marrëveshjeve dhe deklaratave.

Sipas mendimit të tij, lidhjet e veçanta paralele midis Republika Srpska dhe Serbisë kanë kohë që “kanë tejkaluar kornizën e bashkëpunimit klasik ndërinstitucional” të parashikuar nga Marrëveshja e Dejtonit.

“A është tejkaluar ende vija? Politikisht, po. Nuk ka nevojë të shkruhet në asnjë marrëveshje”, beson ai.

Si shembull, ai përmend koordinimin intensiv politik midis Beogradit dhe Banja Llukës, paraqitjet e përbashkëta politike dhe vitet e promovimit të konceptit të “botës serbe”, i cili vitet e fundit është bërë një nga temat dominuese në hapësirën politike të Serbisë dhe Republikës Srpska.

“Vetëm përhapja dhe promovimi i ‘botës serbe’ tashmë përfaqëson një shkelje të integritetit të Bosnjës dhe Hercegovinës, por edhe të vendeve të tjera në të cilat jeton një numër i konsiderueshëm serbësh”, vlerësoi Popov.

Nga ekonomia dhe kultura te mesazhet e përbashkëta politike

Marrëveshja për Marrëdhënie të Veçanta Paralele midis Republikës Federale të Jugosllavisë (RFJ) dhe RS u nënshkrua për herë të parë në vitin 1997. Nëntë vjet më vonë, ajo u nënshkrua me Serbinë, pas shpërbërjes së RFJ-së.

Dokumenti i referohet Marrëveshjes së Dejtonit dhe thekson shprehimisht respektin për sovranitetin, integritetin territorial dhe pavarësinë politike të Bosnjës dhe Hercegovinës.

Bashkëpunimi është parashikuar në fushat e ekonomisë, arsimit, kulturës, sportit, kujdesit shëndetësor, politikës sociale, informacionit, mbrojtjes së të drejtave të qytetarëve dhe parandalimit të krimit.

Megjithatë, marrëdhëniet midis Banja Lukës dhe Beogradit kanë kohë që e kanë tejkaluar kornizën e përcaktuar nga bashkëpunimi midis ministrive dhe institucioneve.

Në vitet e fundit, seancat e përbashkëta të qeverive të Republikës Srpska dhe Serbisë janë bërë një praktikë e rregullt. Presidenti serb Aleksandar Vuçiç dhe kreu i SNSD-së, partisë në pushtet në RS, Milorad Dodik, janë ndër udhëheqësit politikë me komunikimin më intensiv të ndërsjellë në rajon.

Paraqitjet e përbashkëta, harmonizimi i mesazheve politike dhe koordinimi mbi çështjet që kanë të bëjnë me pozicionin e Republikës Srpska janë bërë një pjesë pothuajse e zakonshme e jetës politike në të dyja anët e lumit Drina.

Kulmi i një lidhjeje të tillë ndodhi më 8 qershor 2024 në Beograd në Asamblenë e parë Gjithë-Serbe , të mbajtur nën sloganin “Një popull, një kuvend – Serbia dhe Srpska”.

Në atë kohë, qeveritë e Serbisë dhe Republikës Srpska miratuan Deklaratën për Mbrojtjen e të Drejtave Kombëtare dhe Politike dhe të Ardhmen e Përbashkët të Popullit Serb, e cila krijoi mekanizma të rinj koordinimi dhe parashikoi mbajtjen e rregullt të Parlamentit.

Dokumenti parashikon gjithashtu formimin e një Këshilli Kombëtar të Popullit Serb, i cili do të përfshijë zyrtarët më të lartë të Serbisë dhe Republikës Srpska.

Deklarata thotë se populli serb përfaqëson një entitet të vetëm, ndërsa u vendos që Sretenje të festohet bashkërisht si Dita e Shtetësisë së Serbisë dhe Republikës Srpska.