Nëse mendoni se keni pasur një vit të keq, shikoni Aleksandar Vuçiq

Nëse mendoni se keni pasur një vit të keq, shikoni Aleksandar Vuçiqin. Njeriu i fortë i Serbisë, tani në pushtet për gati një dekadë e gjysmë, pati një vit 2025 shumë të keq.  

Sfida të tilla si protestat studentore, goditjet ndaj megaprojekteve ekonomike dhe dështimi për të fituar favorizimin e shpresuar nga Presidenti Trump e vunë udhëheqësin serb në një pozicion të pasigurt. Ky vit i ri do të karakterizohet nga ajo që mund ta quajmë një  strategji “Pritja e Godosë”  e karakterizuar nga kontrolli i dëmit politik.

Brenda vendit, problemet nuk janë thjesht duke u shfaqur; ato janë aq serioze sa mund të përfaqësojnë gozhdët e para në arkivolin politik të qeverisë. Protestat mund të jenë udhëhequr nga studentët, por ato përfshinë një
segment jashtëzakonisht heterogjen të shoqërisë serbe gjatë gjithë vitit. Trazirat popullore u  shkaktuan  nga shembja e tendës së stacionit të Novi Sadit në nëntor 2024 që vrau 16 persona. Duke mos treguar shenja lodhjeje, protestuesit janë ende të përkushtuar fort ndaj qëllimeve të tyre për llogaridhënie dhe transparencë më të madhe, një gjyqësor dhe media më të lirë, si dhe mbajtjen e zgjedhjeve të parakohshme.

Maskat tani janë hequr. Taktikat e përdorura shpesh nga qeveria, të tilla si  fushatat e shpifjes  kundër aktivistëve dhe stafit akademik, shpërqendrimet përmes  krizave të vetë-gjeneruara  në veri të Kosovës dhe fajësimi i vendeve fqinje ose të paemërtuara perëndimore për ndërhyrje, nuk kanë arritur ta thyejnë frymën dhe mbështetjen e protestuesve.

Sa më  të dhunshme bëheshin  qeveria dhe  huliganët e saj  në përpjekjet për të shtypur demonstruesit paqësorë, aq më të vendosur bëheshin demonstruesit. Imuniteti i tyre ndaj këtyre taktikave është një shenjë shqetësuese për Vuçiqin. Se si ai gjen kontroll mbi këtë lëvizje të madhe nga baza do të mbetet një pyetje qendrore edhe në vitin 2026.

Edhe pse fuqia e protestuesve flet vetë (një tubim në mars tërhoqi  më shumë se 300,000  demonstrues), kjo nuk do të thotë që qeveria – veçanërisht Vuçiq – do të largohet në heshtje. Ka dalë në pah një ngërç politik: çdo lëshim do të thoshte ose fundin e protestave ose shembjen e mundshme të sistemit. Ky bllokim ka të ngjarë të vazhdojë gjatë gjithë vitit.

Vuçiq u detyrua gjithashtu t’u thoshte lamtumirë projekteve të mëdha ekonomike. Në nëntor, kompania britaniko-australiane e minierave Rio Tinto  njoftoi  pezullimin e pacaktuar të investimit të saj të propozuar në minierën e litiumit në Serbi. Disa javë më vonë, firma amerikane e investimeve Affinity Partners, e themeluar nga dhëndri i Presidentit Trump, Jared Kushner,  tërhoqi  projektin e saj të zhvillimit luksoz me seli në Beograd. Projekti i minierave të litiumit do të kishte sjellë rreth 3 miliardë dollarë investime të huaja shumë të nevojshme dhe ndërtimi i hotelit rreth 500 milionë dollarë.

Për Vuçiqin, humbja e këtyre “projekteve të dashura” jo vetëm që dëmton ekonominë e Serbisë, por edhe e prek thellë egon e tij politike. Për më tepër, përfitimet politike – përkatësisht, mbledhja e votave shtesë përmes njoftimeve të projekteve të investimeve në shkallë të gjerë – mbeten një ëndërr e paplotësuar për vitin e ardhshëm.

Sfida më urgjente ekonomike me të cilën Serbia do të vazhdojë të përballet këtë vit ka të bëjë me rafinerinë e saj të vetme të naftës. NIS, me shumicë në pronësi të Gazprom Neft të Rusisë, ka qenë nën sanksione të SHBA-së që nga marsi, me zbatim të plotë në fuqi nga tetori 2025. Edhe pse OFAC, organi përgjegjës i Departamentit të Thesarit,  i dha  NIS një licencë të veçantë për të vazhduar operacionet deri më 22 janar, kjo nuk e ndryshon kërkesën që pronësia ruse duhet të reduktohet saktësisht në zero përqind. Negociatat gjithashtu duhet të finalizohen deri në mesin e marsit – me shumë mundësi me MOL të Hungarisë që blen aksionet ruse – por transaksioni ende kërkon miratimin e SHBA-së.

Qëndrimi i vendosur i SHBA-së ndaj NIS tregon se shqetësimi kryesor i Uashingtonit nuk janë interesat e qeverisë së Serbisë, por heqja e ndikimit rus në energji dhe zgjerimi i interesave amerikane në energji – siç është gazi natyror i lëngshëm, ose LNG, dhe centralet e vogla bërthamore – në të gjithë Evropën, përfshirë Ballkanin. Ky qëllim i lë pak hapësirë ​​Vuçiqit, pavarësisht mbështetjes së tij të fortë pro-Trump.

Këto kërkesa dhe afate të rrepta e zuri Vuçiqin në befasi. Ai  kishte shpresuar  që rikthimi i Trump në Shtëpinë e Bardhë do të hapte rrugën për epokën e artë të marrëdhënieve dypalëshe, duke sjellë përfitime politike dhe ekonomike për Serbinë. Ashtu si Viktor Orbán i Hungarisë dhe Milorad Dodik i Republika Srpska në Bosnjë, Vuçiq kishte pritshmëri të larta nga presidenca e Trump. Në vend të kësaj, administrata amerikane deri më tani ka mbetur pragmatike, duke i dhënë përparësi interesave të saj më të gjera strategjike mbi afinitetet personale në Ballkan.

SHBA-të vazhdojnë të mbështesin njohjen reciproke si rezultatin e dëshiruar të bisedimeve për normalizimin Serbi-Kosovë, pavarësisht shpresës së Vuçiq për një qëndrim më “pro-serb”. Për më tepër, Akti dypartiak për Demokracinë dhe Prosperitetin e Ballkanit Perëndimor, pjesë e Aktit të Autorizimit të Mbrojtjes Kombëtare,  përsërit  rëndësinë e njohjes reciproke dhe gjithashtu e emërton Serbinë si një vend ku demokracia po përkeqësohet dhe kushtet zgjedhore janë të padrejta.

Ende ekziston një mbështetje e fortë dypartiake për ruajtjen e kufijve ekzistues, veçanërisht në Bosnjë dhe Hercegovinë dhe Kosovë, si dhe për stabilitetin rajonal. Ky qëndrim është mbështetur edhe nga vetë Trump, i cili i numëron Serbinë dhe Kosovën midis tetë luftërave që ai pretendon se i kanë përfunduar në vitin 2025.

Në kontekstin evropian, perspektivat e pranimit të Serbisë në BE nuk kanë qenë kurrë më të zymta. Një  Komision Evropian më i hapur  dhe shtetet anëtare më të zëshme kanë filluar të sfidojnë qeverinë, pavarësisht se pranojnë rëndësinë gjeopolitike të Serbisë për rajonin. Përveç çështjeve të sundimit të ligjit, ngurrimi i Serbisë për t’u përshtatur me politikën e përbashkët të jashtme dhe të sigurisë të BE-së është bërë veçanërisht i kushtueshëm. Deri në vitin 2022, Vuçiq mund t’ia dilte mbanë me strategjinë e tij balancuese, por lufta e Rusisë kundër Ukrainës e ka bërë përputhjen e politikës së jashtme një kriter kyç edhe për vendet kandidate.

Ndërkohë, fqinjët e Serbisë po përparojnë ngadalë por vazhdimisht në rrugën e tyre të anëtarësimit në BE, me Malin e Zi dhe Shqipërinë si  shembuj kryesorë . Serbia nën Vuçiqin mund të presë më tej të njëjtën ngecje në përpjekjet e saj për anëtarësim në BE si vitin e kaluar.

Nën sundimin e Vuçiqit, Serbia ka zhvilluar një sistem të kapjes së shtetit të karakterizuar nga mangësi në sundimin e ligjit dhe një  rënie të ndjeshme  në të gjithë indekset kryesore demokratike. Akti i gjatë i balancimit midis Lindjes dhe Perëndimit – ruajtja e fasadës së aspiratave të BE-së, ndërkohë që thellohen lidhjet me Rusinë dhe Kinën – është gjithnjë e më i vështirë, veçanërisht në kushtet e ndryshimeve globale dhe interesave të politikës së jashtme të SHBA-së.

Problemet e vitit të kaluar nuk janë zbehur; ato vetëm sa janë intensifikuar. Presionet e brendshme – veçanërisht protestat e udhëhequra nga studentët – mund ta detyrojnë Vuçiqin të thërrasë zgjedhje të parakohshme deri në fund të vitit 2026, si një përpjekje e fundit për të çimentuar mbretërimin e tij.

Në të njëjtën kohë, zhgënjimi me politikën e jashtme të SHBA-së ndaj Serbisë — e karakterizuar nga interesi vetjak dhe pragmatizmi në vend të favorizimit — e ka dobësuar më tej pozicionin e tij. Mes sfidave të brendshme dhe llogaritjeve të gabuara rreth ndryshimeve politike globale që punojnë në favor të tij, njeriu i fortë serb mund të vazhdojë të bëjë atë që ka bërë për pjesën më të madhe të vitit të kaluar: të ndjekë një politikë pritjeje dhe shikimi, me shpresën për të siguruar mbijetesën e tij.

Ferenc Németh është kandidat për doktoraturë në Universitetin Corvinus të Budapestit. Ai më parë ka kryer kërkime mbi Ballkanin Perëndimor në Toronto dhe Shkup, ka punuar si bashkëpunëtor kërkimor në Institutin Hungarez të Çështjeve Ndërkombëtare dhe ka kryer praktikë në EULEX Kosova. Fushat e tij të ekspertizës përfshijnë Ballkanin Perëndimor, zgjerimin e BE-së dhe sigurinë rajonale. Ferenc ishte një Denton Fellow në CEPA në vitin 2024./TheGeoPost.

Europe’s Edge  është revista online e CEPA-s që mbulon tema kritike mbi politikën e jashtme në të gjithë Evropën dhe Amerikën e Veriut.