ILUZIONI I BETONIT TË ARMUAR: Si po e konsumon modeli ekonomik i Vuçiqit të ardhmen e Serbisë

Rënia e hyrjes së investimeve të huaja direkte (IHD) me më shumë se 52% në tremujorin e parë të vitit 2026 (me një hyrje neto prej vetëm 290 milionë eurosh) nuk është thjesht një zhurmë statistikore e përkohshme në radarët e Bankës Kombëtare të Serbisë. Ajo përbën diagnozën zyrtare të një modeli që prej kohësh po mbahej me vështirësi dhe që tani më në fund ka shteruar burimin e tij kryesor.

Strategjia ekonomike, e ndërtuar ndër vite mbi trinomin “fuqi punëtore e lirë, subvencione buxhetore bujare dhe impiante prodhimi me intensitet të lartë pune”, ka arritur në kufijtë e saj natyrorë. Serbia nuk ka më as fuqi punëtore të lirë, e aq më pak fuqi punëtore të lirë në kuptimin e lirisë së saj, ndërsa tronditjet gjeopolitike dhe ato makroekonomike të brendshme kanë nxjerrë në pah të gjitha gabimet sistemike të kopjes së modelit kinez të zbatuar nga Vuçiçi.

Në përpjekje për të kapërcyer këtë humnerë shqetësuese të investimeve, Vuçiçi së fundmi në Kinë njoftoi, në kushte të panjohura, se kishte rënë dakord për një cikël investimesh me vlerë rreth 950 milionë euro. Përveç faktit se kjo shumë përfaqëson vetëm rreth 12% të nevojave investuese dyvjeçare të Serbisë, informacioni se plot 550 milionë euro nga investimet e premtuara kineze i dedikohen zgjerimit të kapaciteteve të fabrikës Ling Long, e cila ndodhet në listën e zezë të Shteteve të Bashkuara, është një tregues i qartë se regjimi i Vuçiçit tashmë po luan hapur bixhoz me të ardhmen e Serbisë.

Ndërsa propagandistët e regjimit rënien e investimeve e arsyetojnë me faktorë të jashtëm dhe krizën në Eurozonë, fshihet e vërteta thelbësore se Serbia po i humb me shpejtësi avantazhet e saj krahasuese, ndërsa anomalitë e brendshme strukturore po ia shtrëngojnë gjithnjë e më shumë lakun rreth qafës.

Një nga faktorët kryesorë që po gjeneron rënien e heshtur të industrisë vendase të përpunimit është politika monetare, e cila me çdo kusht e mban kursin nominal të valutës vendase të “gozhduar” në kufirin psikologjik prej rreth 117,3 dinarësh për një euro. Në kushtet kur inflacioni në Serbi mbetet vazhdimisht mbi mesataren e Eurozonës, kjo mbrojtje e stabilitetit është shndërruar në të kundërtën e saj – në një mbiçmim real të monedhës vendase. Përveç faktit se për të mbrojtur vlerën joreale të dinarit, Banka Kombëtare e Serbisë gjatë tremujorit të parë të këtij viti shpenzoi 1,2 miliardë euro nga rezervat valutore, pasojat e kësaj politike janë shumë më serioze.

Për një investitor të huaj në Serbi, i orientuar drejt eksporteve, kjo do të thotë se të gjitha kostot lokale (pagat, energjia elektrike, shërbimet komunale dhe lëndët e para vendase), të shprehura në dinarë, rriten me ritmet e larta të inflacionit të brendshëm, ndërsa produkti i tij në tregun evropian vazhdon të sjellë të njëjtën shumë eurosh, të cilat konvertohen në të njëjtin numër fiks dinarësh.

Rezultati është një tkurrje drastike e marzheve të fitimit për pjesën më të shëndetshme të ekonomisë. Në këtë mënyrë, shteti ka zgjedhur me vetëdije të sakrifikojë konkurrueshmërinë e sektorit vendas të eksporteve për të ruajtur iluzionin e stabilitetit dhe për të shpëtuar bilancet e ndërmarrjeve dhe qytetarëve që janë të kredituar në euro.

Anomalia e dytë, edhe më e rrezikshme, e tregut serb është mungesa e plotë e kontrollit institucional mbi sektorin e ndërtimit dhe të pasurive të paluajtshme. Ndërsa sektori real i ndërtimit, i matur me çmime konstante, shënon rënie të aktivitetit (një rënie prej 5,1% në fillim të këtij viti), vlera nominale e qarkullimit ka arritur nivele historikisht më të larta. Fakti që deri në 85% e transaksioneve në tregun e pasurive të paluajtshme kryhen me para në dorë tregon qartë se ky treg nuk funksionon më sipas ligjeve të ofertës dhe kërkesës, por si një sistem financiar paralel dhe si një mekanizëm për pastrimin e parave dhe absorbimin e likuiditetit nga ekonomia informale.

Kjo flluskë ka pasoja të drejtpërdrejta dhe shkatërruese për ekonominë. Çmimet e fryra artificialisht të metrave katrorë të banesave dhe qirave të tyre rrisin ndjeshëm koston e jetesës për punëtorët. Për të mbijetuar në qytete gjithnjë e më të shtrenjta, punëtorët kërkojnë paga nominale më të larta, gjë që i detyron punëdhënësit t’i rrisin pagat pa pasur një rritje reale të produktivitetit. Ndërsa kjo i jep Vuçiçit dhe regjimit të tij material propagandistik për t’u mburrur me nivelin e pagës mesatare në vend, në të njëjtën kohë i bën produktet vendase më pak konkurruese në tregjet e huaja dhe dëmton rëndë sektorin eksportues të Serbisë.

Ekonomia informale dhe tolerimi i kapitalit me origjinë të dyshimtë në ndërtimin e banesave po e gërryejnë drejtpërdrejt konkurrueshmërinë e industrisë përpunuese. Njëkohësisht, ato ndikojnë në rritjen e inflacionit dhe në zhvlerësimin e pagës mesatare, e cila po i afrohet ëndrrës së dikurshme prej 1.000 eurosh. Problemi është se, ndërkohë, për shkak të inflacionit të lartë dhe kursit fiks të këmbimit, kjo ëndërr është përplasur me realitetin: me 1.000 euro sot mund të blesh vetëm aq mallra dhe shërbime sa mund të blije në vitin 2012 me vetëm 550 euro. Me fjalë të tjera, ndërsa rrjeti klientelist dhe mafioz i regjimit vazhdon pa pengesa të pastrojë dhe legalizojë, përmes blerjes së pasurive të paluajtshme, paratë e përvetësuara nga qytetarët e Serbisë, po këtyre qytetarëve u faturohet kostoja në formën e inflacionit dhe të rënies së mëtejshme të standardit të jetesës.

Dalja nga ky rreth vicioz kërkon reforma të thella strukturore, duke filluar me uljen rrënjësore të tatimeve dhe kontributeve mbi pagat (të cilat aktualisht e ngarkojnë pagën neto me rreth 60%), me qëllim lehtësimin e barrës mbi ekonominë. Paralelisht, duhet të vendoset një verifikim rigoroz i origjinës së pasurisë dhe tatim i posaçëm për pronat luksoze.

Megjithatë, një paketë e tillë reformash në Serbi përballet me një pengesë politike pothuajse të pakapërcyeshme. Heqja dorë e shtetit nga një pjesë e të ardhurave fiskale do të nënkuptonte edhe uljen e shpenzimeve publike. Zvogëlimi i pagave në sektorin publik ose i pensioneve do të ishte një vetëvrasje politike, ndërsa shkurtimi i investimeve kapitale do të rrëzonte iluzionin e rritjes së Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB) dhe narrativën e kultivuar me kujdes për “Serbinë në hov ndërtimor”. Për këtë arsye, pushteti zgjedh në mënyrë oportuniste rrugën e rezistencës më të vogël: i mban të larta barrat fiskale për të gjithë, ndërsa problemin e konkurrueshmërisë përpiqet ta zgjidhë duke u shpërndarë subvencione të drejtpërdrejta nga buxheti aktorëve të përzgjedhur.

Si kulmi i kësaj politike të blerjes së kohës vjen projekti EXPO 2027, mbi të cilin regjimi i Vuçiçit ka vënë të gjitha shpresat. Me një portofol shoqërues që arrin vlerën marramendëse dhe mjaft jorealiste prej 17 miliardë eurosh, ky projekt është një shembull tipik i fryrjes së Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB) përmes punimeve masive publike. Në afat të shkurtër, statistikat do të duken mbresëlënëse: mijëra tonë betoni të derdhur do të rrisin artificialisht normat e rritjes ekonomike gjatë dy viteve të ardhshme.

Megjithatë, fatura afatgjatë do të paraqitet menjëherë pas mbylljes së ekspozitës, në verën e vitit 2027. Përmes miratimit të një lex specialis, këto projekte janë përjashtuar nga Ligji për Prokurimet Publike, duke hapur gjerësisht rrugën për kontrata jotransparente në favor të të privilegjuarve, për korrupsion dhe fryrje të kostove të punimeve, në kurriz të rritjes së borxhit publik, i cili merret në një periudhë me norma të larta interesi.

Ndërsa Lisbona, në vitin 1998, e shfrytëzoi EXPO-n për t’ua shitur paraprakisht objektet sektorit privat dhe për të krijuar një zonë të re biznesi, Serbia po anon rrezikshëm drejt modelit të Zaragozës së vitit 2008. Atje, projektet madhështore arkitekturore, pas përfundimit të ekspozitës, u shndërruan në “elefantë të bardhë” – objekte gjigante dhe të pashfrytëzuara, mirëmbajtja e të cilave për vite me radhë rëndoi mbi buxhetet lokale. Sallat ekspozuese në Surçin dhe Stadiumi Kombëtar, me një kosto prej afro 900 milionë eurosh (tribunat e të cilit futbolli serb, si në nivel klubesh ashtu edhe i përfaqësueses, vështirë se do t’i mbushë më shumë se dy ose tri herë në vit), rrezikojnë të bëhen monumente të përhershme të megalomanisë politike, që nuk krijojnë vlerë të re ekonomike, por vetëm gjenerojnë shpenzime mirëmbajtjeje.

Për më tepër, i vetëdijshëm për afrimin e pashmangshëm të zgjedhjeve presidenciale, Vuçiçi po krijon paketa të reja ndihme për qytetarët në nevojë të “tigrit ekonomik”, duke marrë për këtë qëllim hua shtesë prej miliarda eurosh në tregjet bankare ndërkombëtare.

Politika ekonomike e Serbisë ndodhet në një rreth vicioz të vetëshkatërrimit. Modeli i vjetër ka dështuar, ndërsa kalimi drejt një modeli të ri e më të shëndetshëm, të bazuar në teknologji, në ndërmarrjet e vogla dhe të mesme vendase dhe në sundimin e ligjit, po bllokohet me vetëdije për të ruajtur popullaritetin politik dhe interesat e lobive të ndërtimit.

Fryrja e ekonomisë përmes borxhit të kushtueshëm dhe betonit mund të krijojë iluzionin e përparimit në ekranet televizive, por nuk mund t’i mashtrojë ligjet ekonomike. Kur makineritë e betonit në Surçin të ndalen, Serbia rrezikon të mbetet një vend me një valutë të mbivlerësuar, me konkurrueshmëri eksportuese të shkatërruar dhe me një mal borxhesh, të cilat për dekada do t’i shlyejë një ekonomi që ndërkohë nuk është modernizuar.

Iluzioni i ndërtuar mbi beton është i kushtueshëm dhe fatura e tij gjithmonë u dërgohet qytetarëve. Ndërsa fatura e politikave të Vuçiçit rrezikon të bëhet barrë mbi supet e disa brezave të ardhshëm të qytetarëve të Serbisë, nëse deri atëherë do të mbetet ende kush të jetojë në një shtet të tillë.

The GeoPost