A po i afrohet fundi varësisë së Serbisë nga gazi rus?

Kriza energjetike e vitit 2022, e cila erdhi si pasojë e fillimit të luftës në Ukrainë, e motivoi Serbinë që në fushën e energjetikës të planifikojë dhe të përshpejtojë punimet më shumë sesa në dekadën e mëparshme.

Deri në vitin 2022, Serbia ishte e mbështetur vetëm në një burim furnizimi me gaz natyror. Nga konsumi i përgjithshëm në Serbi, gazi rus mbulonte 90 për qind, ndërsa prodhimi vendas përbënte 10 për qind.

Gjatë tre viteve të fundit, së shpejti katër, sa zgjat lufta në Ukrainë, po aq zgjat edhe presioni ndaj vendeve evropiane që të heqin dorë nga energjentët rusë.

Një nga një, shtetet u shkëputën nga gazi rus; një nga një, gazsjellësit që për dekada furnizonin Evropën me gaz rus u mbyllën, kështu që mbeti vetëm një, përmes të cilit Serbia, bashkë me Hungarinë dhe Bosnje e Hercegovinën, vazhdon të marrë gaz rus.

Bëhet fjalë për Rrymën Turke (Turkish Stream), e cila edhe vetë ka qenë disa herë objekt i luftës, ndërsa Bullgaria disa herë e ka kërcënuar Serbinë dhe Hungarinë se do të mbyllë rubinetin, pasi nuk dëshiron që gazi rus të kalojë nëpër territorin e saj.

Serbia vazhdon ta marrë gazin rus përmes kësaj rruge, por frika nga një ndërprerje e mundshme e rrjedhës ende ekziston. Në media aktualisht po spekulohet nëse Serbia mund të mbetet pa gaz rus nga 1 janari, duke pasur parasysh se kontrata e re e gazit me Gazpromin ende nuk është nënshkruar.

Pak para fillimit të luftës në Ukrainë, më 1 shkurt 2022, Serbia filloi ndërtimin e interkoneksionit të gazit me Bullgarinë. Ndërtimi përfundoi në dhjetor 2023 dhe që nga ajo dimër Serbia për herë të parë nisi të marrë gaz nga Azerbajxhani, dhe për herë të parë gaz që nuk vjen nga fushat e gazit rus.

Kapaciteti i interkoneksionit të gazit me Bullgarinë është 1.8 miliardë metra kub, ndërsa aktualisht janë shfrytëzuar vetëm 400 milionë metra kub gaz, që është sasia që Serbia aktualisht merr nga Azerbajxhani.

Me kontratën ndërmjet Serbisë dhe Azerbajxhanit është paraparë që furnizimi nga 400 milionë metra kub të rritet në një miliard metra kub gaz nga viti 2026.

Përveç gazit nga Azerbajxhani, përmes këtij gazsjellësi në Serbi mund të mbërrijë edhe gazi nga terminali LNG (gaz natyror i lëngëzuar) në Aleksandropolis të Greqisë, ku vjen gaz nga Amerika, Algjeria, Egjipti, Norvegjia dhe vende të tjera.

Megjithatë, vetëm ky gazsjellës me Bullgarinë nuk është i mjaftueshëm për të mbuluar nevojat e Serbisë, të cilat në nivel vjetor arrijnë rreth tre miliardë metra kub gaz.

Prandaj është paralajmëruar diversifikimi i mëtejshëm përmes ndërtimit të interkoneksionit të gazit me Maqedoninë e Veriut, kapaciteti i të cilit do të ishte rreth 1.5 miliardë metra kub gaz.

Me gazsjellësin me Bullgarinë prej 1.8 miliardë metra kub dhe gazsjellësin me Maqedoninë e Veriut prej 1.5 miliardë metra kub, Serbia do të lirohej plotësisht nga presioni për të qenë e varur vetëm nga gazi rus dhe do të siguronte gaz që do të mbulonte të gjithë konsumin aktual.

Edhe pse këta dy gazsjellës, në raport me konsumin aktual, do të ishin të mjaftueshëm për të siguruar gazin e nevojshëm për Serbinë, është paralajmëruar edhe diversifikim i mëtejshëm – në plan është edhe ndërtimi i gazsjellësit me Rumaninë.

Ministrja e Minierave dhe Energjisë, Dubravka Gjedeviq Handanoviq, deklaroi së fundmi se diversifikimi nuk do të sigurojë vetëm siguri më të madhe, por edhe një pozitë më të mirë negociuese sa i përket çmimeve dhe kapaciteteve.

“Kapaciteti i interkoneksionit të gazit me Bullgarinë është 1.8 miliardë metra kub në vit. Me përfundimin e interkoneksionit me Maqedoninë e Veriut, si dhe të interkoneksionit të planifikuar me Rumaninë, kapaciteti i të cilit do të jetë ndërmjet 1.6 dhe 2.5 miliardë metra kub, do të kemi furnizim plotësisht të diversifikuar me gaz në vitet e ardhshme. Qëllimi është të kemi sa më shumë opsione për furnizim me gaz, të mos varemi nga vetëm një furnizues dhe të kemi siguri më të madhe dhe një pozitë më të mirë negociuese sa i përket çmimeve dhe kapaciteteve”, tha Gjedeviq Handanoviq.

#Interkonektori i gazit me Maqedoninë e Veriut

Ministrja Gjedeviq Handanoviq javën e kaluar bisedoi me ministren e energjisë, minierave dhe burimeve minerale të Maqedonisë së Veriut, Sanja Bozhinovska, për ndërtimin e interkoneksionit të gazit Serbi–Maqedoni e Veriut.

Ajo deklaroi se qëllimi është që interkoneksioni të përfundojë në fund të vitit 2027, në mënyrë që në fillim të vitit 2028 të vihet në funksion.

Gjatësia e gazsjellësit në anën serbe do të jetë 144 kilometra, ndërsa vlera e vlerësuar e investimit është rreth 153 milionë euro. Një pjesë e mjeteve është paraparë në buxhetin për vitin 2026, tha ministrja.

Sa i përket dinamikës së ndërtimit, ministrja paralajmëroi se pritet marrja e lejes ndërtimore në mesin e vitit 2026, pas së cilës ndërtimi do të fillojë menjëherë.

Kapaciteti i planifikuar i interkoneksionit të gazit me Maqedoninë e Veriut është rreth 1.5 miliardë metra kub gaz, ndërsa trasa do të kalojë Orljane–Leskovac–Vranjë–kufiri shtetëror.

Kjo do të ishte edhe një lidhje tjetër me terminalin LNG në Greqi.

Gazsjellësi me Rumaninë

Rumania vitin e kaluar e tejkaloi Holandën dhe u bë prodhuesi më i madh i gazit natyror në Bashkimin Evropian, por jo në Evropë, pasi këtë pozitë ende e mban Norvegjia.

Fusha e gazit “Neptun Deep”, e zbuluar disa vite më parë në Detin e Zi, prodhimi i së cilës mund të fillojë gjatë vitit 2027, do ta forcojë edhe më tej pozitën e Rumanisë si furnizuese.

Disa ekspertë të energjisë shpresojnë shumë te gazi rumun, duke e konsideruar atë si zëvendësimin kryesor të energjentit blu rus.

Ata theksojnë se Rumania ka mjaftueshëm gaz për të përmbushur nevojat e Serbisë dhe se, për shkak të afërsisë, gazi rumun mund të jetë edhe më i lirë se ai rus, i cili duhet të kalojë mijëra kilometra dhe përmes disa vendeve ku paguhet tarifë tranziti.

Serbia është e vendosur të lidhet me gazsjellës me Rumaninë, gjë që u zyrtarizua në gusht të vitit të kaluar me nënshkrimin e Memorandumit të Mirëkuptimit për ndërtimin e këtij gazsjellësi.

Bëhet fjalë për një projekt më të vjetër se dy dekada.

Në plan është që përmes tubacioneve të lidhen Mokrin në Serbi dhe Aradi në Rumani, në një gjatësi prej rreth 100 kilometrash. Gjatësia në territorin e Serbisë është 13 kilometra, ndërsa në Rumani 86 kilometra. Pjesa serbe e gazsjellësit duhet të përfundojë deri në vitin 2027.

Ministrja Gjedeviq Handanoviq deklaroi së fundmi se kapaciteti i gazsjellësit do të jetë ndërmjet 1.6 dhe 2.5 miliardë metra kub.

Ndërtimi i gazsjellësit do t’i kushtojë Serbisë, siç u tha gjatë nënshkrimit të kontratës vitin e kaluar, rreth 12 milionë euro.

Kjo është katër herë më shumë se çmimi i përmendur në vitin 2017, sipas projektit të parë ideor (i cili parashikonte që gazsjellësi të ishte 20 kilometra më i shkurtër), dhe tre milionë euro më shumë se çmimi i vitit 2019, kur projekti ideor u ndryshua.

Më vështirë deri te nafta

Serbia deri në fund të vitit 2027 mund të ketë pesë drejtime furnizimi me gaz (përmes Hungarisë, nga Rumania, Rryma Turke, përmes Bullgarisë dhe Maqedonisë së Veriut), por deri te nafta do të arrijë më vështirë.

Ndërsa përpiqet të pavarësohet nga gazi rus, Serbia po përpiqet të lidhet më fort me naftën ruse.

Para vendosjes së sanksioneve amerikane ndaj Industrisë së Naftës së Serbisë (NIS), rreth 90 për qind të naftës që konsumonte, Serbia e merrte përmes Naftësjellësit Adriatik (JANAF), i cili lidh terminalin kroat në Krk me rafinerinë e Pançevës.

Nafta që Serbia merrte përmes kësaj rruge vinte nga burime të ndryshme: Azerbajxhani, Iraku, Norvegjia, Kazakistani… Më herët merrte edhe naftë ruse, derisa kjo u ndal për shkak të sanksioneve evropiane.

Aktualisht, furnizimi përmes JANAF-it është pezulluar për shkak të sanksioneve amerikane ndaj NIS-it, për shkak të pronësisë shumicë ruse, kështu që për momentin nuk mbërrin asnjë pikë nafte derisa të zgjidhet çështja e strukturës pronësore. Si alternativë, Serbia përdor transportin e naftës me barxha përmes Danubit.

Për këtë arsye është paralajmëruar ndërtimi i një naftëjellësi me Hungarinë, me të cilin Serbia do të lidhej me naftëjellësin rus “Druzhba”, përmes të cilit nafta aktualisht nga vendet evropiane mbërrin vetëm në Hungari dhe Sllovaki.

Marrëveshja për ndërtimin e naftëjellësit ndërmjet Hungarisë dhe Serbisë u nënshkrua në qershor të vitit 2023.

Naftëjellësi do të shtrihet nga Novi Sadi deri në vendbanimin hungarez Alđe. Me rastin e nënshkrimit të kontratës u tha se pjesa serbe do të kushtojë 157 milionë euro dhe se përmes tij do të transportohen çdo vit 5.5 milionë tonë naftë.

Druzhba është naftëjellësi më i gjatë në botë, me gjatësi 4.000 kilometra, i cili që nga viti 1962 furnizon Evropën me naftë nga Rusia. Ai përbëhet nga dega veriore dhe ajo jugore. Dega veriore shkon drejt Polonisë dhe Gjermanisë, ndërsa ajo jugore, përmes Ukrainës, Çekisë, Sllovakisë dhe Hungarisë.

Publiku profesional në Serbi është i ndarë rreth leverdishmërisë dhe qëndrueshmërisë së ndërtimit të naftëjellësit drejt Hungarisë. Disa mendojnë se lidhja me Druzhbën në afat të gjatë do të ishte e paqëndrueshme për shkak të vjetërsisë së tubacioneve dhe faktit se kalon përmes Ukrainës së prekur nga lufta, ku një shpërthim i vetëm mund të ndërpresë rrjedhën.

Të tjerë mendojnë se ky naftëjellës nuk ka alternativë për vendet e Evropës Qendrore dhe se nafta ruse do të vazhdojë të mbërrijë për një kohë të gjatë përmes tij, dhe se ndërtimi i tij është i mirë edhe për Serbinë, pasi përveç JANAF-it do të sigurojë një burim të ri furnizimi. /Danas/