Sergiy Nizhynskyi: Abuzuesi gjithmonë fajëson viktimën, edhe kur faji i tij është i dukshëm

Një përkthim në gjuhën ukrainase i librit “Drejt Drejtësisë: Forca dhe Historitë e të Mbijetuarve” u prezantua së fundmi në Prishtinë.

Ky botim u botua për herë të parë në Kosovë dy vjet më parë me iniciativën e Qendrës për Rehabilitimin e Viktimave të Torturës, të udhëhequr nga Drejtoresha Ekzekutive Feride Rushiti. Libri u botua në Ukrainë falë mbështetjes së OJQ-së UA Experts dhe platformës Pro Peace – Kosovo. Në një intervistë ekskluzive me The Geopost, themeluesi dhe drejtori i UA Experts, aktivisti i të drejtave të njeriut Sergiy Nizhynskyi, foli për bashkëpunimin midis Ukrainës dhe Kosovës në nivelin e organizatave joqeveritare.

tervistën e plotë mund të gjeni këtu:

The Geopost: Çfarë rëndësie ka ky projekt për audiencën ukrainase dhe për shoqërinë ukrainase?

Nizhynskyi: Faleminderit për pyetjen tuaj dhe për vëmendjen tuaj ndaj këtij libri. Ne kaluam një vit e gjysmë duke e botuar atë në Ukrainë. Gjatë kësaj kohe, përkthyesit dhe redaktorët letrarë shtypën dhe korrigjuan materiale shumë të vështira. Në fund të fundit, ky është një libër për historinë e viktimave që, 20 vjet më parë në Kosovë, përjetuan ndoshta gjënë më të tmerrshme që mund të ndodhë në luftë – dhunën seksuale.

Këto histori i frymëzuan viktimat ukrainase që të mos i fshihnin problemet e tyre dhe t’i ndanin ato me ata që ende jetojnë në territoret e pushtuara të Donetskut dhe Luhanskut. Kjo ishte një arsye e mirë që shumë aktivistë të të drejtave të njeriut të kuptonin se gjithçka duhej të sistematizohej.

Së fundmi, disa nga historitë e mbledhura nga vullnetarët i drejtohen Tribunalit të Hagës. Një pjesë tjetër e shoqërisë e kupton se puna e psikologëve përbëhet kryesisht nga studime rastesh, nga të kuptuarit se si të flasin me viktimat, dëshmitarët – burra dhe gra – dhe fëmijët, si personalisht ashtu edhe përmes shembujve të tjerë. Publikimi i këtyre historive dhe performanca e tyre në Akademinë Diplomatike, Bibliotekën Lesya Ukrainka dhe Bibliotekën Parlamentare tregojnë se ne duhet të raportojmë sa më shumë që të jetë e mundur për këto fakte, për të cilat njerëzit zakonisht turpërohen të flasin, në botë. Në fund të fundit, dhuna seksuale gjatë një konflikti të armatosur është krimi më i fshehur. Shpresoj që përkthimi i këtij libri do të ndihmojë në ndërgjegjësimin e shumë njerëzve se duhet të diskutohet. Është e rëndësishme të dimë si të reagojmë – nga viktimat dhe dëshmitarët te psikologët, avokatët dhe aktivistët e të drejtave të njeriut që punojnë për këtë çështje.

The Geopost: Ju me të drejtë thatë se dokumentimi i krimeve të luftës është një element qendror dhe vendimtar në rrugën drejt drejtësisë. Fatkeqësisht, u deshën vite që kjo të ndodhte në Kosovë. Po dokumentimi në Ukrainë?

Nizhynskyi: Sigurisht, ne mbështetemi në raportin e Avokatit të Popullit të të Drejtave të Njeriut të Ukrainës, raportet e Misionit Vëzhgues të OKB-së dhe faktet e futura nga Zyra e Prokurorit të Përgjithshëm të Ukrainës në Regjistrin e Bashkuar Shtetëror të Hetimeve. Megjithatë, ne e dimë se çdo muaj dalin më shumë fakte. Kjo është edhe e mirë edhe e keqe. Është mirë sepse më shumë njerëz e kuptojnë saktësisht se cilat akte përbëjnë këtë lloj krimi. Së fundmi, ato po hetohen dhe njerëzit po marrin informacione relevante përmes medias dhe internetit rreth asaj që përbën saktësisht krimin e dhunës seksuale në luftë. Në veçanti, zhveshja e detyruar në pikat e kontrollit është lloji më i zakonshëm i krimit. Ky është informacioni që i duhet vërtet shoqërisë sonë.

Nga ana tjetër, ky është informacion negativ, sepse shohim një numër real njerëzish që i drejtohen zbatimit të ligjit pasi kanë përjetuar dhunë seksuale. Disa heshtin për krimin dhe kanë të drejtë ta bëjnë këtë. Të tjerë, megjithatë, e kanë parë atë dhe duan të flasin hapur. Disa janë bërë viktima. Unë kam deklaruar tashmë në media se 70% e viktimave në Bukha janë burra. Sipas raportit të Komisionerit të Verkhovna Rada për të Drejtat e Njeriut, viktima më e re është katër vjeç dhe më e vjetra është 82 vjeç. Këto shifra nënvizojnë tmerrin e këtij krimi, për të cilin po përpiqemi ta informojmë publikun. Nuk është kot që një kolonë e veçantë, e njëmbëdhjetë, në regjistrin e viktimave të Ukrainës është ndarë për viktimat e dhunës seksuale gjatë luftës. Ata kanë të drejtë për dëmshpërblim, kompensim dhe të gjitha garancitë e tjera të ofruara për personat që kanë përfituar në lidhje me luftën.

E vetmja gjë që ka rëndësi është se çfarë përfitimesh marrin këta njerëz – kjo është detyra jonë si aktivistë të të drejtave të njeriut dhe Rada Verkhovna. Ne duhet t’i shqyrtojmë ato sa më shumë që të jetë e mundur, veçanërisht duke studiuar përvojat e fqinjëve tanë – vende ku kanë ndodhur tashmë luftëra – dhe t’i përmirësojmë ato në mënyrë që t’u ofrojmë ndihmën më të madhe të mundshme këtyre njerëzve.

Nuk është kot që Përfaqësuesja Speciale e Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së për Dhunën Seksuale në Luftë, Pramila Patten, vuri në dukje se sukseset që Ukraina ka arritur në dy vjet – si në nivelin legjislativ ashtu edhe në punën për të drejtat e njeriut – janë të pabesueshme duke pasur parasysh kontekstin global. Sot në botë ka më shumë se 70 konflikte ushtarake dhe jo kudo gjejmë mekanizma ligjorë si ato që ekzistojnë në Ukrainë: thellimi dhe zhvillimi i algoritmeve për kompensim, ndjekje penale, kërkim, pagesa, krijimi i fondeve speciale dhe ofrimi i mbështetjes maksimale – nga kuotat në profesione deri te qasja e fëmijëve në shkolla dhe kopshte. Kjo është puna që sektori i të drejtave të njeriut në Ukrainë po bën me efikasitet maksimal. Për ne, kjo është vërtet e këndshme dhe e rëndësishme dhe shpresojmë se do të sjellë përfitim maksimal praktik.

The Geopost: Organizata që ju themeluat dhe drejtoni, UA Experts, po bën përparim të konsiderueshëm në këtë drejtim dhe po i inkurajon ligjvënësit të mbrojnë njerëzit që kanë qenë viktima të dhunës seksuale. Ju lutemi na tregoni për nismat tuaja të tjera.

Nizhynskyi: UA Experts u themelua në vitin 2013 dhe do të mbushim 12 vjeç më 4 korrik. Nga njëra anë, ne ishim një bezdi e madhe për autoritetet – një gjemb në këmbë për shoqërinë civile sepse ushtronim vazhdimisht presion dhe adresonim shumë çështje. Emri i plotë i organizatës sonë është Unioni i Ekspertëve Kundër Korrupsionit. Kjo sugjeron që UA Experts ka një segment kundër korrupsionit dhe se aktivitetet korruptive kanë gjithmonë frikë nga publiciteti. Dalja në publik e fakteve relevante, hetimeve (gazetare, ligjore, të të drejtave të njeriut) dhe aktiviteteve të projektit nuk ishte gjithmonë e përshtatshme për autoritetet.

Ne filluam duke mbrojtur aktivistët e Automaidan që u plagosën nga policia në vitet 2013-2014. Pastaj u bë një lloj kredoje ndihme për ne. Kuptuam se ka shumë burime të pavërtetës që duhen luftuar. Pas fillimit të pushtimit në shkallë të gjerë në vitin 2022, kuptuam se një nga temat më të dhimbshme është dhuna seksuale në luftë. Dhe nuk kemi nevojë që shteti, autoritetet dhe partnerët tanë ndërkombëtarë të heshtin për këtë dhe të thonë frazën standarde: “Epo, kjo është luftë, kjo ndodh në të gjitha luftërat”. Po, por ukrainasit do t’i përgjigjen kësaj dhe sigurisht nuk do të heshtin. Përveç këtyre projekteve, mendoj se kemi punuar me shumë sukses me Ministrinë e Politikave Sociale. Ne prezantuam Strategjinë Demografike të Ukrainës. Ky është një projekt në shkallë të gjerë me një fond në fushën e popullsisë dhe shërbimeve sociale. Po përpiqemi të identifikojmë të gjitha problemet e mundshme me të cilat u përball Ukraina gjatë luftës, ekocid, gjenocid dhe shumë sfida të tjera, nga ikja e trurit deri te mbështetja e bizneseve të vogla dhe të mesme, veçanërisht të grave. Ky mini-rindërtim bie mbi supet e tyre, dhe kapitali punues bie në mënyrë që ata të paktën të mund ta mbështesin ekonominë në një farë mënyre.

Projekti i tretë është luftimi i dhunës në familje. Gjatë pandemisë COVID-19, ne e intensifikuam këtë fokus sepse numri i rasteve të dhunës në familje në Ukrainë u trefishua. Tani, gjatë një lufte në shkallë të plotë, statistikat janë edhe më të këqija. Prandaj, ky është një komponent shumë i rëndësishëm. Në fund të fundit, e drejta familjare është në ballë të gjykatave të qytetit të Kievit: divorci, alimentacioni, për shkak të luftës, problemet sociale dhe familjare. Njerëzit në situata të vështira jetësore reagojnë ndryshe. Dhe nuk janë vetëm burrat dhe gratë, por edhe të moshuarit dhe nipërit e mbesat. Ekziston dhunë ekonomike dhe dhunë psikologjike. Kjo, sigurisht, ka pasoja për shtetin dhe për njerëzit. Ne duhet t’i përgjigjemi kësaj dhe të krijojmë një shoqëri të kujdesshme. Kjo është arsyeja pse po zbatojmë shumë nisma legjislative sa më gjerësisht të jetë e mundur.

Pas ratifikimit të Konventës së Stambollit, ne po përpiqemi, veçanërisht në rajone, të shpjegojmë pse është e rëndësishme për Ukrainën që ajo të mos jetë më vetëm një rregullore, por tashmë një detyrim penal. Kur flasim për anëtarësimin në Bashkimin Evropian, duhet të jemi të përgatitur moralisht, etikisht dhe praktikisht për këto gjëra. Si mund të shpjegohet, për shembull, pse Konventa e Stambollit, për të cilën askush nuk ka dëgjuar ndonjëherë, është e rëndësishme për rajonin? Kjo nuk ka të bëjë vetëm me zbatimin e legjislacionit tonë, por edhe me zhvillimin e politikave përkatëse që duhet të zbatohen dhe të harmonizohen me legjislacionin kombëtar. Kjo është e rëndësishme.

Sepse në disa fshatra, njerëzit turpërohen të flasin për të sepse kryetari i këshillit të fshatit, policia, kreu i SBU-së dhe zyra e sigurimeve shoqërore janë të njohur dhe të afërm, dhe të gjithë i njohin të gjithë. Nuk ka sekret se kush është viktima dhe kush është autori. Të gjithë i kuptojnë të gjitha dhe jetojnë me të.

Prandaj, përfshirja e ekipeve mobile nga rajone të tjera, shkëmbimet dhe zhvendosja e akomodimeve nga qytetet e mëdha në vendbanime të ngjashme me ato urbane, për shembull, janë me rëndësi të madhe. Kjo është detyra jonë – të ndihmojmë shtetin dhe shërbimet sociale.

The Geopost: Dëgjova përfaqësues të komunitetit gjatë trajnimeve të thoshin: “Çfarë lloj dhune është kjo? Ajo vetë e dha pëlqimin për të.”

Nizhynskyi: Shembuj të tillë të autorëve të krimit dhe viktimave të kujtojnë retorikën e Rusisë dhe Ukrainës. Rusia kryen një krim, vret njerëz dhe pastaj jep intervista në mediat kryesore botërore, duke thënë se “ne po mbrojmë njerëzit që flasin rusisht” e kështu me radhë. Kjo më kujton shumë një shembull të tillë të një marrëdhënie autor-viktimë, sepse autori gjithmonë fajëson viktimën, edhe kur faji i tyre është i dukshëm.

The Geopost: Propaganda ruse përhap narrativën se dhuna seksuale është thjesht një nënprodukt i luftës, jo një strategji gjenocidale apo armë sekrete që shtyp vullnetin e një personi dhe shkatërron personalitetin e tij. A ka Ukraina burime të mjaftueshme për të mbledhur të gjitha provat dhe për t’i sjellë autorët para drejtësisë në gjykatat ndërkombëtare?

Nizhynskyi: Ju keni demonstruar qartë se si Rusia i manipulon këto fenomene. Për më tepër, propaganda ruse është për fat të keq një nga më të fuqishmet në botë.

Dhe madje edhe banorët jo vetëm të Rusisë, por të të gjithë botës, shpesh i besojnë këtij informacioni.

Ka edhe fakte të tjera rreth dhunës seksuale gjatë luftës. Drejtoria Kryesore e Inteligjencës publikoi një bisedë midis ushtarëve rusë dhe grave të tyre, e cila u transmetua drejtpërdrejt në shumë kanale televizive. Në të, gruaja i thotë një ushtari rus: “Ti vret, përdhunon, gjithçka do të të falet, jepu atyre, poshtëro, demotivo” e kështu me radhë. Kjo edhe një herë konfirmon faktin se qëllimi kryesor i dhunës seksuale për rusët është demoralizimi. Të poshtërosh, shtypësh, t’u thuash atyre se “ti nuk ekziston, se nuk ka gjuhë, se nuk ka besim”. Fatkeqësisht, ky ishte edhe rasti me gjyshërit tanë, të cilët tregonin të njëjtën histori. Tani e kuptojmë këtë jo vetëm nga librat dhe legjendat, por edhe në jetën reale.

Ky dezinformim po bëhet gjithnjë e më intensiv. Të përballur me rezistencën e madhe informative dhe ligjore të ukrainasve në skenën botërore, rusët filluan të përhapnin histori si kjo: “Ushtari rus Ivan u dashurua me një grua ukrainase dhe tradhtoi gruan e tij Alenka” dhe narrativa të ngjashme. Ky version është më i kuptueshëm për rusët, pasi ata mbështesin automatikisht agresionin e bashkatdhetarëve të tyre. Ata shtrembërojnë faktet rreth dhunës seksuale dhe në vend të kësaj trillojnë histori rreth “tradhtisë” dhe shkeljes së “vlerave”. Ata fajësojnë gratë ukrainase që janë përdhunuar për gjoja se po mbrojnë veten kundër burrave të tyre. Ne duhet t’i regjistrojmë këto narrativa dhe t’i komentojmë menjëherë në media në mënyrë që shumë njerëz të mos bien pre e këtyre akuzave të agresorit.

The Geopost: Z. Serhiy, faleminderit për mesazhin tuaj. Jam mirënjohës për përpjekjet që po bëni për të lëvizur këtë shkëmb të palëkundur në shoqërinë tonë. Shpresoj që autoritetet, sektori publik dhe gazetarët do të kenë sukses në arritjen e drejtësisë së bashku.

Nizhynskyi: Faleminderit. Së fundmi, do të doja të përmendja një histori nga libri që e përkthyem nën koordinimin e Feride Rushitit dhe Korab Krasniqit. Bëhet fjalë për mënyrën se si një burrë në Kosovë u martua me një grua që vuante nga dhuna seksuale. Si u përpoq të ishte me të çdo ditë, ta mbështeste, ta inkurajonte dhe të avokonte për pozicione të ndryshme me të. Kjo tregon se dashuria ende e mposht të keqen. Jam i sigurt se ukrainasit do të ngrihen dhe do ta mposhtin këtë të keqe. Jam i sigurt se shumë histori nga Ukraina do të publikohen dhe vetë viktimat do të marrin kompensim, dëmshpërblime dhe mbështetje të përshtatshme nga shteti.

U rekomandoj të gjithë atyre që e shohin këtë intervistë të shikojnë filmin tonë të shkurtër se si ndjeshmëria e mposht dhunën. Në të, një grua nuk mendon për dëmshpërblimet, por se si mund ta dërgojë fëmijën e saj në kopsht në Ukrainë, ku radhët elektronike janë kudo. Dhe sa shumë njerëz të privilegjuar, veçanërisht ushtarakët, heqin dorë nga ky vend dhe theksojnë: Kjo kategori qytetarësh duhet të dëgjohet dhe të ketë privilegje edhe në Ukrainë.

 The Geopost: Një shembull shumë frymëzues. Kështu duhet të jetë.

/The Geopost