‘Shumë shqetësuese’: Gjetjet e reja të HRW mbi importet e mundshme të spiunazhit në Serbi

“Të jetosh në frikë dhe në ‘burgun dixhital’ nuk është e lehtë”.

Kështu, flet gazetari Slaviša Milanov për REL rreth jetës së tij të përditshme, pasi zbuloi dy vjet më parë se policia në Serbi kishte instaluar programe spiune në telefonin e tij.

Në shkurt të vitit 2024, Milanov u dërgua në stacionin e policisë pas një ndalimi rutinë trafiku për t’u testuar për përdorim droge, iu tha atij.

“Isha dyshues atëherë, por veprova sipas urdhrave të tyre”, thotë ai.

Me kërkesë të oficerëve të policisë, ai e la telefonin e tij celular në recepsionin e stacionit. Testi rezultoi negativ dhe kur u lirua, vuri re disa ndryshime në telefonin e tij.

Laboratori i Sigurisë i Amnesty International më vonë përcaktoi se në atë kohë në pajisjen e tij ishte instaluar program spiun.

Autoritetet serbe i mohuan gjetjet e Amnesty International në atë kohë. Policia tha se raporti ishte “absolutisht i pasaktë” dhe BIA tha se ishin “akuza të pakuptimta”.

Historia nuk mbaron këtu.

Hulumtime të mëtejshme nga Amnesty International zbuluan shkallën e gjerë të mbikëqyrjes dixhitale në Serbi, duke përfshirë përdorimin e të paktën tre formave të ndryshme të spiunazhit, si dhe keqpërdorimin e vazhdueshëm të teknologjisë shumë të sofistikuar të forenzikës dixhitale nga Cellebrite.

Dhe organizata Human Rights Watch kohët e fundit bëri zbulime të reja.

Autoritetet bullgare kanë lëshuar licenca për eksportin e pajisjeve të mbikëqyrjes në vendet që kanë një histori të dokumentuar të spiunazhit të aktivistëve, gazetarëve dhe kundërshtarëve politikë të qeverisë, dhe që mund ta keqpërdorin një teknologji të tillë.

Serbia është midis këtyre vendeve.

Çfarë është në dokumente?

Dokumentet e siguruara nga HRW tregojnë se kompania bullgare Circles BG kishte një licencë për të eksportuar në Serbi nga gushti 2023 deri në të njëjtin muaj të vitit pasardhës.

“Kjo licencë eksporti lidhet me të njëjtën periudhë kohore në të cilën është dokumentuar më parë përdorimi i mjeteve të hakimit të telefonave celularë dhe spiunazhit kundër gazetarëve të pavarur dhe anëtarëve të shoqërisë civile”, tha Zach Campbell, një studiues në organizatën ndërkombëtare Human Rights Watch (HRW).

“Leja u lëshua për pajisjen e gjurmimit të telefonave celularë ‘Pixel Move’ të Circles, e cila është e aftë të përgjojë komunikimet zanore, mesazhet dhe trafikun e internetit”, shpjegon Campbell.

Circles është një kompani bullgare e lidhur me NSO Group, firmën izraelite që qëndron pas programit famëkeq spiunazh Pegasus, i cili përdoret për mbikëqyrje sekrete në të gjithë botën, përfshirë Serbinë.

HRW nuk ishte në gjendje të përcaktonte nëse kompania i përdori vërtet këto licenca eksporti, apo nëse pajisjet u eksportuan vërtet.

REL ua drejtoi këtë pyetje autoriteteve në Serbi dhe Bullgari, si dhe vetë kompanisë. Të gjitha pyetjet mbetën pa përgjigje.

Mbikëqyrja e paligjshme e gazetarëve dhe aktivistëve në Serbi është vënë në dukje nga institucione dhe organe të shumta ndërkombëtare, përfshirë Këshillin e Evropës në Rezolutën e tij mbi Gjendjen e Demokracisë në Serbi, të miratuar më 23 qershor.

Çfarë thonë autoritetet bullgare për gjithçka?

Dokumentet e para nga HRW tregojnë të dhëna mbi lejet e lëshuara në vende të ndryshme për periudhën nga viti 2018 deri në vitin 2023, me secilën leje të vlefshme për një vit.

Ato u lëshuan nga Komisioni Ndërdikasterial i Qeverisë Bullgare për Kontrollin e Eksportit dhe Mospërhapjen e Armëve të Shkatërrimit në Masë, një organ në varësi të Ministrisë Bullgare të Ekonomisë dhe Industrisë.

Autoritetet bullgare nuk iu përgjigjën pyetjeve në lidhje me kriteret që përdorën gjatë lëshimit të licencave të eksportit.

Në një përgjigje të mëparshme për HRW, Ministri Bullgar i Ekonomisë dhe Industrisë deklaroi se “eksportet që janë në kundërshtim me detyrimet kombëtare, evropiane dhe ndërkombëtare të vendit, përfshirë ato që lidhen me mbrojtjen e të drejtave të njeriut, nuk lejohen”.

Ndër vendet për të cilat Circles kishte licenca eksporti ishin Azerbajxhani, Bahreini, Brazili, Izraeli, Jordania, Meksika, Gana, Maroku dhe Emiratet e Bashkuara Arabe (EBA).

Klientët përfshinin shërbime inteligjence, autoritete ushtarake dhe policore, si dhe qeveri rajonale, sipas HRW.

Pse është i diskutueshëm eksporti në Serbi?

Zach Campbell nga HRW thotë se është “shumë shqetësuese” që Serbia është midis vendeve të cilave Bullgaria u ka lëshuar licenca për eksportin e pajisjeve të mbikëqyrjes.

“Ligji në vendet evropiane kërkon që rregullatorët përgjegjës për lëshimin e licencave të marrin në konsideratë situatën e të drejtave të njeriut në vendet e destinacionit përfundimtar kur miratojnë eksportin e teknologjive të mbikëqyrjes”, tha Campbell.

Disa organizata ndërkombëtare, përfshirë Amnesty International, kohët e fundit paralajmëruan për keqpërdorimin e programit spiun izraelit “Pegasus” në Serbi.

Hulumtimi i Amnesty tregoi se në vitin 2024, një program spiun i panjohur më parë “Novispy” u përdor për të monitoruar ilegalisht gazetarët dhe aktivistët në Serbi, si dhe mjete forenzike për zhbllokimin dhe mbledhjen e të dhënave nga telefonat celularë Cellebrite.

“Përdorimi i rregullt i mbikëqyrjes dixhitale ka ndodhur në një kontekst të rritjes së represionit shtetëror dhe hapësirës së kufizuar për shoqërinë civile për të vepruar”, tha për Radion Evropa e Lirë Rebecca White, një studiuese në Laboratorin e Sigurisë të Amnesty International.

“Kjo ka një efekt të frikshëm tek publiku i gjerë dhe krijon një atmosferë frike – njerëzit, për shembull, mund të vetëcensurohen ose të përmbahen nga pjesëmarrja në protesta nga frika se mos bëhen vetë shënjestër”, theksoi ajo.

Këtë e dëshmon gazetari Slaviša Milanov.

“Është e vështirë të jetosh kështu kur e di që dikush në emër të shtetit po abuzon me gjëra të tilla. Dhe sot, kudo që shkoj, përpiqem të informoj sa më shumë njerëz të jetë e mundur se ku ndodhem”, tha Milanov.

Ai thotë se e ka raportuar rastin, ka ngritur një kallëzim penal, por se ende nuk është thirrur në Prokurori për Krime të Teknologjisë së Lartë. Prokuroria nuk iu përgjigj pyetjeve të Radios Evropa e Lirë në lidhje me këtë rast.

Çfarë dihet për kompaninë që mori licencën e eksportit?

Një nga dy themeluesit e Circles, Tal Dilian, themeloi gjithashtu kompaninë e zhvillimit të spiunazhit Intellexa, me seli në Greqi.

Një gjykatë e Athinës e shpalli atë fajtor më 26 shkurt për përdorimin e programeve spiune të kompanisë për të monitoruar gazetarë, politikanë, biznesmenë dhe të tjerë grekë. Ai ka njoftuar se do ta apelojë vendimin.

Shtetet e Bashkuara vendosën sanksione ndaj tij në vitin 2024 për rolin e kompanisë së tij në “zhvillimin, menaxhimin dhe shpërndarjen e teknologjisë së spiunazhit komercial”, të cilën qeveria amerikane tha se u përdor kundër zyrtarëve qeveritarë, gazetarëve dhe ekspertëve të politikave publike.

Amnesty International konfirmoi praninë e infrastrukturës së rrjetit të Circles në Indonezi në një nga hetimet e saj të vitit 2024.

“Kjo tregon se, pavarësisht se është një kompani me seli në BE dhe i nënshtrohet rregullores evropiane, mjetet e Circles po eksportohen jashtë Evropës në vendet ku po dëshmojmë një rënie të lirive civile dhe mungesë të ligjeve që rregullojnë përdorimin e programeve spiune”, tha Rebecca White nga Amnesty International.

I bëjmë thirrje BE-së të forcojë kontrollet e eksporteve

Si HRW ashtu edhe Amnesty International kritikojnë Bashkimin Evropian për kontroll të pamjaftueshëm mbi eksportin e teknologjive të mbikëqyrjes nga vendet anëtare.

Rebecca White beson se për sa kohë që nuk ka një qasje më të rreptë ndaj eksportit të teknologjive të mbikëqyrjes, industria e spiunazhit do të vazhdojë të lulëzojë dhe të lehtësojë shkeljet e të drejtave të njeriut nga regjimet shtypëse.

“Këto gjetje duhet të jenë të habitshme, por për fat të keq nuk janë”, tha ajo.

“Ky është një model i përsëritur – qasja laissez-faire e Evropës ndaj eksportit të teknologjisë së mbikëqyrjes në praktikë lehtëson shkeljet serioze të të drejtave të njeriut”, shton ai.

White vëren se ekziston vetëm një kuadër detyrues për eksportin e teknologjive të mbikëqyrjes në BE – Rregullorja për Mallrat me Përdorim të Dyfishtë.

Sipas rregullores, autoritetet kombëtare duhet të vlerësojnë nëse mjetet e mbikëqyrjes kibernetike mund të përdoren për shtypje të brendshme ose shkelje të rënda të të drejtave të njeriut përpara se të miratojnë eksportin e tyre.

“Është e qartë se nuk po jep rezultatet e pritura”, shtoi White.

Brukseli po përgatit aktualisht një rishikim të sistemit për kontrollin e eksportit të mallrave me përdorim të dyfishtë. Komisioni Evropian pritet të paraqesë një propozim deri në fillim të vitit 2027.