Hakeri iranian pret ekstradimin nga Mali i Zi në SHBA

Mali i Zi ka nisur procedurat e ekstradimit kundër Amir Barati, i cili akuzohet nga Shtetet e Bashkuara për pjesëmarrje në sulme masive kibernetike ndaj infrastrukturës kritike që i shkaktuan më shumë se 3.4 miliardë dollarë dëme Korpusit të Gardës Revolucionare të Iranit (IRGC).

Sipas policisë, arrestimi u krye në bashkëpunim me Byronë Federale të Hetimit të SHBA-së (FBI), dhe SHBA-të po e akuzojnë Baratin për pjesëmarrje në sulme hakerash ndaj të paktën 150 universiteteve amerikane, si dhe për vjedhje të të dhënave konfidenciale dhe pronës intelektuale.

Barati iu dorëzua Gjykatës së Lartë në Podgoricë, e cila, sipas procedurës, urdhëroi që ai të mbahet në paraburgim në pritje të ekstradimit, pas së cilës do të nisin procedurat e ekstradimit kundër tij, të cilat mund të zgjasin me muaj.

Emri i Amir Barati, i cili sipas policisë ka shtetësi iraniane dhe turke, nuk u përmend në mënyrë të qartë në aktakuzat e publikuara më parë në SHBA për krim kibernetik.

Sistemi ligjor amerikan shpesh ka përdorur aktakuza “të vulosura” të ngritura më pas në raste të ngjashme, të cilat hapen vetëm pas arrestimit të personit, gjë që i lejon SHBA-së të ruajë statusin e “të arratisurit nga drejtësia” për një kohë të gjatë.

Akuzat e publikuara nga policia malazeze përmbajnë të njëjtat elementë si çështja e vitit 2018 në SHBA kundër të ashtuquajturit “Grupi Mabna”.

Instituti Mabna i Teheranit dhe nëntë iranianë akuzohen për sulmin ndaj më shumë se 320 universiteteve në të gjithë botën, përfshirë rreth 144 në Shtetet e Bashkuara, në emër të Korpusit të Gardës Revolucionare Iraniane (IRGC).

Në aktakuzën e publikuar kundër “Grupit Mabna” thuhet gjithashtu se janë shkaktuar 3.4 miliardë dollarë dëme.

Në sulmet e hakerimit nga Grupi Mabna, rreth 8,000 llogari përdoruesish të profesorëve, studiuesve dhe punonjësve u kompromentuan dhe u vodhën afërsisht 30 terabajt (30 mijë gigabajt) kërkime akademike dhe punime shkencore.

Asnjë nga nëntë shtetasit iranianë të akuzuar nuk është arrestuar dhe dënuar, dhe prokurorët amerikanë thonë se ata janë të paarritshëm për drejtësinë.

Si erdhi Barati në Mal të Zi?

Policia malazeze nuk iu përgjigj pyetjes së REL nëse ishte përcaktuar identiteti i personit të arrestuar, nëse ai kishte banuar në Mal të Zi me atë emër apo me ndonjë emër tjetër, apo nëse ai ishte arrestuar pas mbërritjes apo gjatë udhëtimit drejt vendeve të tjera.

Gjithashtu, nuk ka përgjigje për pyetjen nëse personi i arrestuar dyshohet për një sulm ndaj infrastrukturës së IT-së në Malin e Zi, i cili është anëtar i NATO-s.

Ekspertët e sigurisë dhe të gjyqësorit kanë paralajmëruar prej vitesh se Ballkani Perëndimor ka qenë gjithmonë interesant për grupet e krimit të organizuar, për shkak të vendndodhjes së tij gjeografike midis Evropës, Lindjes së Mesme dhe Azisë, regjimeve pa viza me vende si Rusia ose Kina, standardeve të ndryshme të ekstradimit, por edhe një infrastrukture dixhitale mjaftueshëm të zhvilluar.

Adis Balota nga Fakulteti i Teknologjive të Informacionit në Podgoricë kujton se ky nuk është rasti i parë dhe se në rajonin më të gjerë vitet e fundit janë identifikuar anëtarë të shumtë të grupeve të hakerëve që depërtojnë përmes flukseve të migracionit, dhe ai thotë se ata që punojnë në dobi të shteteve kanë “burime praktikisht të pakufizuara”.

“Sulme të tilla nuk janë vetëm për përfitime financiare. Kemi edhe spiunazh ushtarak ose industrial. Kërcënimet kibernetike nuk kanë kufij dhe grupe të tilla mund të sulmojnë infrastrukturën kritike në çdo vend të botës nga Ballkani Perëndimor”, tha Balota.

Irani dhe IRGC kanë një histori të gjatë operacionesh kibernetike të drejtuara kundër SHBA-së dhe vendeve të tjera perëndimore.

Irani është i pranishëm në vendet e rajonit nëpërmjet ambasadave, qendrave kulturore dhe arsimore, dhe grupet e lidhura me Iranin kanë sulmuar infrastrukturën kritike në vendet e rajonit, duke përfshirë një sulm ndaj institucioneve qeveritare në Shqipëri, e cila strehon opozitën disidente iraniane.

Agjencitë kibernetike dhe të inteligjencës amerikane paralajmëruan në prill për “shtimin e operacioneve iraniane që synojnë sistemet kritike të infrastrukturës, duke përfshirë energjinë, komunikimet dhe rrjetet arsimore”, duke shtuar se fushata të tilla ishin intensifikuar në muajt e fundit.

Në vendet e rajonit, anëtarët e rrjeteve të ndryshme kriminale të organizuara që trafikojnë drogë, armë dhe njerëz, pastrojnë para ose janë anëtarë të rangut të lartë të rrjeteve terroriste, siç është i ashtuquajturi Shtet Islamik i Sirisë dhe Irakut, janë zbuluar dhe arrestuar kryesisht.

Çfarë e pret Baratin në Mal të Zi?

Firma ligjore Lutovac & Partners nga Podgorica i shpjegoi Radios Evropa e Lirë se pas një arrestimi bazuar në një urdhër arresti ndërkombëtar, i dyshuari nxirret para një gjyqtari hetues i cili përcakton identitetin dhe shënon një deklaratë të shkurtër në urdhër arresti.

Pas kësaj, zakonisht urdhërohet paraburgimi për ekstradim.

Sipas një ligji të ri të miratuar në vitin 2026, paraburgimi mund të zgjasë deri në një vendim përfundimtar për ekstradim, ndërsa më parë ishte i kufizuar në kohë.

Vendi që kërkon ekstradim, në këtë rast SHBA-ja, ka 40 ditë kohë për të paraqitur një kërkesë zyrtare për ekstradim, përndryshe paraburgimi do të hiqet, megjithëse, sipas avokatit Vuk Lutovac, rezultate të tilla rrallë ndodhin në praktikë.

Vendi që kërkon ekstradim ia përcjell dokumentacionin nëpërmjet kanaleve diplomatike Ministrisë së Drejtësisë të Malit të Zi, Ministria ia përcjell atë gjykatës dhe gjykata ia përcjell avokatit mbrojtës. Më pas, gjykata cakton një seancë dëgjimore për të shqyrtuar kushtet për ekstradim, duke përfshirë shtetësinë, nëse ka rreziqe për persekutim politik, fetar ose racor, shkelje të të drejtave të njeriut ose vendosjen e dënimit me vdekje.

Në rastin e parë, një trup gjykues prej tre gjyqtarësh merr vendimin, duke ndjekur mendimin e gjyqtarit hetues, pas të cilit çështja i dërgohet ex officio Gjykatës së Apelit. Nëse gjykata arrin në përfundimin se nuk ka kushte për ekstradim, personi lirohet, ndërsa përndryshe procedurat mund të vazhdojnë përmes një procedure ankimore.

Vendimi përfundimtar, pasi vendimi i gjykatës të bëhet i formës së prerë, merret nga Ministri i Drejtësisë i Malit të Zi.

Një kërkesë për azil mund të paraqitet paralelisht me procedurën e ekstradimit, e cila shtyn ekstradimin deri në marrjen e një vendimi për mbrojtje ndërkombëtare. Nëse azili jepet, ekstradimi nuk kryhet.

Një ankesë kushtetuese mund të paraqitet kundër vendimeve të Gjykatës së Apelit në Gjykatën Kushtetuese të Malit të Zi, e cila nuk e pezullon zyrtarisht ekzekutimin e ekstradimit. Megjithatë, sipas praktikës ligjore, në raste të caktuara Gjykata Kushtetuese i shqyrton urgjentisht ankesat e tilla dhe e shtyn përkohësisht ekstradimin në mënyrë që të shmangë humbjen e mbrojtjes ligjore.

A mund ta ekstradojë Mali i Zi Baratin në SHBA?

Mali i Zi dhe SHBA-të nuk kanë një traktat zyrtar dypalësh për ekstradimin.

Në vitet e fundit, të dy vendet kanë zhvilluar një praktikë bashkëpunimi në ekstradime, duke përfshirë disa raste në të cilat individë të akuzuar në SHBA iu dorëzuan drejtësisë amerikane.

Një nga shembujt më të fundit është ekstradimi i shtetasit të Koresë së Jugut, Do Kwon , i cili u arrestua në Mal të Zi në mars 2023 dhe u ekstradua në SHBA në dhjetor 2024, pas vendimeve të shumta gjyqësore dhe një vendimi përfundimtar nga Ministri i ri i Drejtësisë.

Një model i ngjashëm është vërejtur në rastet e mëparshme të ekstradimit të qytetarëve amerikanë, siç është rasti i Richard dhe Marietta Ayvazyan, të cilët u ekstraduan në SHBA në fund të vitit 2022, ku u dënuan për mashtrim, përvetësim dhe pastrim parash me vlerë mbi 20 milionë dollarë.