A po i vjen fundi regjimit të Vuçiqit në Serbi?

Për më shumë se një dekadë, Aleksandar Vuçiq e ka mbajtur Serbinë nën një model pushteti që i ka rezistuar skandaleve, protestave, krizave me Kosovën dhe kritikave nga jashtë. Ai e ndërtoi autoritetin e tij mbi një formulë që dukej e thjeshtë, por ishte shumë funksionale: kontroll mbi institucionet, dominim të narrativës publike përmes medias, një aparat partie që shtrihet deri në administratë dhe ekonomi, si dhe një ekuilibër i vazhdueshëm mes Perëndimit dhe Rusisë. Në këtë model, Vuçiqi e shiste veten si “garanti i stabilitetit”, njeriu i vetëm që mund ta mbajë situatën nën kontroll, në një rajon ku gjithçka, sipas këtij rrëfimi, mund të shpërthejë.

Për një kohë të gjatë, kjo ka funksionuar. Çdo krizë kthehej në argument për më shumë pushtet: nëse kishte tensione, duhej “dorë e fortë”; nëse kishte presion nga jashtë, duhej “lider i zoti” që “të mos e shesë vendin”; nëse kishte pakënaqësi brenda, duhej “qetësi” sepse “alternativa është kaosi”. Kjo është logjika e regjimeve personaliste: jo të qeverisin duke zgjidhur problemet, por duke menaxhuar frikën nga përkeqësimi.

Por sot, pyetja “a po i vjen fundi Vuçiqit?” po dëgjohet më shpesh jo sepse opozita është papritur më e fortë, por sepse modeli i tij po shfaq shenja konsumimi. Dhe ajo që e bën këtë situatë më të rrezikshme për të është fakti se presioni nuk vjen nga një drejtim i vetëm. Po vjen njëkohësisht nga rruga, nga pakënaqësia sociale, nga Brukseli, nga çështja e Kosovës, nga dobësimi i disa aleatëve të tij dhe nga një emër që vazhdon ta ndjekë si hije politike e diplomatike: Milan Radoiçiq.

Protestat në Serbi kanë qenë edhe më parë, por ajo që po shihet tani ka një ndryshim të rëndësishëm: nuk duket më si shpërthim emocional që shuhet pas disa ditësh, por si një lodhje e grumbulluar që po kthehet në këmbëngulje. Nuk është vetëm çështje ekonomie apo një skandali të radhës; është ndjesia se sistemi është i mbyllur, se institucionet nuk funksionojnë si institucione, se drejtësia nuk është më garanci, se media nuk informon, por disiplinon, dhe se korrupsioni është bërë gjuhë zyrtare e shtetit. Kur një shoqëri arrin në këtë pikë, rreziku për pushtetin nuk është protesta vetë, por momenti kur njerëzit fillojnë të mos e pranojnë më frikën si rregull loje. Regjimet e forta lëkunden kur qytetarët humbin ndjenjën se “s’ia vlen”, dhe kjo, në Serbi, duket se po ndryshon gradualisht.

Në të njëjtën kohë, Vuçiq po e ndien se mburoja e tij evropiane nuk është më aq e fortë sa më parë. Humbja e Viktor Orbánit ka rëndësi që shkon përtej Hungarisë. Orbáni ishte një lloj mbrojtjeje brenda BE-së: një figurë që mund të zbusë kritikat, të relativizojë presionet dhe të japë përshtypjen se modeli iliberal është një trend evropian, jo një devijim ballkanik. Kur një aleat i tillë dobësohet, Serbia mbetet më e ekspozuar dhe Vuçiqi duhet të paguajë më shtrenjtë për të njëjtën tolerancë që e ka pasur më parë nga disa qendra vendimmarrjeje. Perëndimi, për vite, e ka duruar Vuçiqin sepse e shihte si “të domosdoshëm” për stabilitetin rajonal. Por kjo logjikë po sfidohet sa herë që stabiliteti që ai premton fillon të duket si stagnim i rrezikshëm, apo si stabilitet i ndërtuar mbi tensione të kontrolluara.

Në këtë ekuacion, Kosova është bërë më shumë barrë sesa kartë. Për vite, ajo ka shërbyer si instrument i fuqishëm për Vuçiqin: herë për mobilizim të brendshëm, herë për presion ndaj Prishtinës, herë si monedhë negocimi me Brukselin dhe Washingtonin. Por pas Banjskës, kostoja u rrit ndjeshëm. Sulmi i armatosur i shtatorit 2023 nuk u perceptua vetëm si incident sigurie. Për shumë aktorë ndërkombëtarë, ai ndryshoi mënyrën se si shihet roli i Beogradit. Dhe për shkak se ngjarje të tilla nuk ndodhin në vakum, Banjska e ktheu vëmendjen në një pyetje të vjetër, por tani më të mprehtë: sa e kontrollonte dikur Vuçiqi atë që ndodhte në veri të Kosovës, dhe sa e toleron atë për interesa politike?

Këtu hyn Milan Radoiçiq, emri që e bën këtë pyetje edhe më të vështirë për Vuçiqin. Njeriun kryesor të grupit terrorist që e pranoi se ishte pjesë e sulmit në Banjskë, e që tani nuk e ka aspak problem pse është i kërkuar për të dalë para drejtësisë, për krimin që ka bërë. Fakti që Radoiçiq mori përgjegjësi për Banjskën dhe megjithatë mbeti i lirë në Serbi ka prodhuar një hendek serioz besueshmërie. Për shumë në Perëndim, kjo nuk shihet më si çështje thjesht gjyqësore, por si test politik: a ka vullnet shteti për përgjegjësi, apo po mbrohen njerëz që konsiderohen të dobishëm për skemat e ndikimit dhe kontrollit në terren?

Pikërisht këtu, Vuçiq bie në një kurth që është më i rëndë se krizat e mëparshme. Nëse vepron seriozisht ndaj Radoiçiqit dhe lëviz më shumë drejt kërkesave perëndimore, ai rrezikon të godasë një pjesë të bazës së vet nacionaliste dhe, më e rëndësishmja, të trazojë rrjete të brendshme fuqie që e kanë mbajtur sistemin të lidhur. Nëse nuk vepron, atëherë kostoja ndërkombëtare rritet: presioni diplomatik, kushtëzimi i mbështetjes, rritja e skepticizmit dhe një ndjesi izolimi që nuk e ndihmon as në planin ekonomik, as në planin politik. Ky është kurthi: çfarëdo që të bëjë, paguan çmim. Dhe kur një udhëheqës nuk mund t’i shmangë kostot me manovra, ai fillon të duket më pak i pathyeshëm.

A do të thotë kjo se fundi është afër? Jo domosdoshmërisht.

Vuçiq ende kontrollon shumë mekanizma të pushtetit: institucione, media, aparat sigurie, patronazh ekonomik. Por pyetja sot nuk është nëse ai ka pushtet; pyetja është nëse modeli i tij po humb qëndrueshmërinë. Dhe këtu shenjat janë më të qarta se më parë. Protestat nuk po shuhen lehtë. Pakënaqësia sociale po thellohet. Kosova po prodhon kosto politike, jo vetëm për Prishtinën, por edhe për Beogradin. Presioni ndërkombëtar po bëhet më i kushtëzuar. Aleatët e jashtëm që dikur shërbenin si mburojë po dobësohen. Dhe hija e Radoiçiqit vazhdon të qëndrojë mbi tryezë si një problem që nuk mbyllet me deklarata.

Vuçiq e ndërtoi pushtetin duke menaxhuar tensione. Por rreziku për të sot është se disa prej këtyre tensioneve nuk duken më të menaxhueshme në mënyrën e vjetër. Kur krizat që i përdor për të sunduar fillojnë të grumbullohen, ato nuk e forcojnë më pushtetin, e konsumojnë atë. Dhe ky është ndryshimi i madh i momentit: për herë të parë, kombinimi i rrugës, presionit ndërkombëtar, Kosovës dhe hijes së Milan Radoiçiqit po e bën pushtetin e Vuçiqit të duket më i cenueshëm se kurrë, jo sepse ai është dobësuar papritur, por sepse modeli i tij po plaket, po humb besueshmëri dhe po fillon të prodhojë më shumë kosto sesa përfitim.

Mosshkëputja me Rusinë si barrë strategjike

Për vite me radhë, Aleksandar Vuçiq u trajtua nga Perëndimi me një lloj pragmatizmi të ftohtë: jo sepse ishte domosdoshmërisht “zgjidhja”, por sepse dukej si njeriu që e mbante Serbinë nën kontroll dhe Ballkanin në një temperaturë të menaxhueshme. Stabiliteti – edhe kur vinte me kompromis moral e politik – u konsiderua çmim i pranueshëm.

Sot, ky llogarim po prishet. Dhe arsyeja kryesore ka emër: Rusia.

Serbia vazhdon të refuzojë harmonizimin e plotë me politikën e jashtme të Bashkimit Evropian ndaj Moskës. Nuk iu bashkua sanksioneve. Mban kanale të hapura politike. Në energji, në diplomaci dhe në diskursin publik, Rusia vazhdon të trajtohet jo si agresor, por si aleat historik. Beogradi e quan këtë “neutralitet”.

Por në një Evropë që ka hyrë në epokën e sigurisë, “neutraliteti” i tillë tingëllon si justifikim. Në kryeqytetet perëndimore, ajo që Serbia e shet si ekuilibër, lexohet gjithnjë e më shumë si ambiguitet i qëllimshëm: marrim përfitimet nga BE-ja, ruajmë lidhjet me Kremlinin dhe e përdorim paqartësinë si instrument presioni.

Ky është thelbi i problemit: Vuçiqi nuk po balancohet për të mbijetuar si shtet i vogël mes blloqeve; ai po e përdor balancimin si strategji pushteti.

Në Bruksel dhe Uashington po bëhet gjithnjë e më e qartë se një vend kandidat për BE nuk mund të luajë njëherësh rolin e partnerit evropian dhe të ruajë marrëdhënie të privilegjuara me Kremlinin. Kjo nuk është më çështje protokolli diplomatik; është çështje koherence strategjike.

Në një klimë ku Rusia shihet si kërcënim i drejtpërdrejtë, çdo “zonë gri” është rrezik. Dhe Serbia nën Vuçiqin është bërë pikërisht kjo: zonë gri me ndikim rus, me kanale alternative, me retorikë të dyfishtë dhe me një politikë të jashtme që shpesh duket si negociatë permanente, jo si orientim.

Perëndimi mund ta tolerojë shumëçka për stabilitet, por e ka vështirë të tolerojë diçka që ngjan me përçim ndikimi rus në zemër të Evropës.

Problemi i Vuçiqit është se ai ka ndërtuar modelin e tij politik mbi dy përfitime të mëdha: E para, përfitimi i brendshëm: Rusia shërben si simbol, si emocion, si “mburojë” ideologjike dhe si mjet për të ushqyer një pjesë të opinionit publik. E dyta, përfitimi i jashtëm: duke mos u shkëputur plotësisht nga Moska, ai ruan një kartë negociuese ndaj Perëndimit. Mesazhi i pashprehur, por i kuptueshëm, është ky: “Nëse nuk më trajtoni si të domosdoshëm, unë mund të rrëshqas diku tjetër”.

Vetëm se kjo strategji po bëhet gjithnjë e më pak funksionale. Sepse Perëndimi nuk po kërkon më “menaxhim krize” si prioritet absolut; po kërkon rreshtim…

The Geopost