Shteti, Kisha dhe “heroi” – çfarë mesazhi dha Serbia me funeralin e Mladiqit

Funerali i Ratko Mladiqit në Beograd nuk ishte thjesht një ceremoni mortore për një ish-komandant ushtarak. Mënyra se si u organizua, nderimet shtetërore dhe ushtarake, pjesëmarrja e zyrtarëve të lartë dhe përfshirja e drejtpërdrejtë e hierarkisë më të lartë të Kishës Ortodokse Serbe e shndërruan atë në një manifestim publik të politikës së kujtesës që Serbia vazhdon ta ndërtojë rreth luftërave të viteve ’90.

Mladiq, i dënuar përfundimisht me burgim të përjetshëm për gjenocidin në Srebrenicë, krime kundër njerëzimit dhe krime të tjera lufte, u varros në Beograd me nderime shtetërore dhe ushtarake. Mijëra njerëz morën pjesë në ceremoni, ndërsa në mesin e të pranishmëve kishte zyrtarë të Serbisë, përfaqësues të lidershipit të Republikës Srpska dhe ambasadorin rus.

Kjo e zhvendosi ceremoninë përtej dimensionit familjar. Arkivoli i mbuluar me flamurin e Serbisë, pjesëtarët e ushtrisë, homazhet publike dhe transmetimi i gjerë mediatik krijuan imazhin e një ceremonie shtetërore për një figurë që në diskursin nacionalist serb vazhdon të trajtohet jo si kriminel lufte i dënuar nga drejtësia ndërkombëtare, por si komandant, simbol kombëtar dhe, për një pjesë të publikut, hero. RFE/RL raportoi se gjatë ceremonisë turma brohoriti emrin e tij dhe e priti arkivolin me duartrokitje.

Edhe para funeralit, mesazhet në hapësirën publike të Beogradit – “Faleminderit, gjeneral”, “Heronjtë nuk vdesin kurrë” dhe “Mirë se erdhe në shtëpi, gjeneral” – dëshmuan se kthimi i trupit të Mladiqit po trajtohej si kthim simbolik i një figure kombëtare, jo thjesht si varrim privat. Deutsche Welle ka dokumentuar se mediat pranë pushtetit e kthyen funeralin në një spektakël të madh publik.

Zgjedhja e Beogradit kishte edhe një dimension praktik e politik. Një funeral masiv në Republika Srpska do të zhvillohej brenda territorit të Bosnjë e Hercegovinës, shtetit në të cilin Mladiq kreu krimet për të cilat u dënua, dhe do të kishte potencial shumë më të madh për tensione ndëretnike, protesta dhe përplasje institucionale. Në Beograd, autoritetet serbe kishin kontroll të plotë mbi rendin, sigurinë, protokollin dhe dimensionin publik të ceremonisë.

Në Republika Srpska, megjithatë, glorifikimi i tij ishte i dukshëm menjëherë pas vdekjes. U organizuan përkujtime në kisha dhe hapësira publike, ndërsa një ministër i qeverisë së Republikës Srpska u bëri thirrje veteranëve dhe qytetarëve të ndiznin qirinj “për shpirtin e gjeneralit Ratko Mladiq”.

Një dimension edhe më domethënës i funeralit ishte roli i Kishës Ortodokse Serbe. Shërbimin mortor e drejtoi personalisht patriarku Porfirije, i cili deklaroi se emri i Mladiqit do të mbetet thellë në kujtesën dhe lutjet e shumicës së popullit serb dhe ortodoks.

Ky formulim është i rëndësishëm. Kisha nuk e ka kanonizuar Mladiqin dhe nuk ka ndonjë procedurë zyrtare për ta shpallur shenjtor. Por përfshirja në nivelin më të lartë kishtar dhe gjuha e përdorur në ceremoninë e tij kontribuojnë në një proces tjetër: sakralizimin simbolik të figurës së tij.

Në këtë mënyrë, kufiri ndërmjet kujtesës fetare, identitetit kombëtar dhe rehabilitimit politik të figurave të dënuara për krime lufte bëhet gjithnjë e më i paqartë.

Figura e Mladiqit nuk ruhet vetëm përmes muraleve, sloganeve apo retorikës së qarqeve nacionaliste. Ajo merr legjitimitet shtesë kur nderimet shtetërore, ushtarake dhe fetare bashkohen në të njëjtën ceremoni.

Pikërisht këtu qëndron pesha politike e funeralit në Beograd: shteti nuk po përballej vetëm me vdekjen e një ish-gjenerali, por po prodhonte një mesazh për mënyrën se si dëshiron ta kujtojë atë.

Në vend të distancimit institucional nga një njeri i dënuar për gjenocid dhe krime kundër njerëzimit, ceremonia ofroi imazhe të nderimit, solemnitetit dhe rehabilitimit simbolik.

Në këtë kuptim, funerali mund të shihet edhe si vazhdimësi e një politike më të gjerë të relativizimit të së kaluarës – një proces ku vendimet e gjykatave ndërkombëtare ekzistojnë juridikisht, por në narrativën publike zëvendësohen gradualisht nga një version tjetër i historisë, në të cilin të dënuarit për krime lufte paraqiten si mbrojtës të kombit, viktima të drejtësisë ndërkombëtare apo figura të sakrificës kombëtare.

Dhe pikërisht ky transformim – nga i dënuar për gjenocid në figurë të nderuar nga shteti, ushtria, një pjesë e politikës dhe hierarkia kishtare – është ndoshta mesazhi më i fuqishëm dhe më shqetësues që prodhoi funerali i Ratko Mladiqit në Beograd.