A do të mbeten të pandëshkuar shumica e autorëve të gjenocidit të Srebrenicës?

Në një debat të gjerë të emisionit “Most” të Radios Evropa e Lirë, është vënë në pikëpyetje efikasiteti i sistemit të drejtësisë në Bosnjë dhe Hercegovinë në trajtimin e krimeve të luftës, tri dekada pas përfundimit të konfliktit në ish-Jugosllavi.

Diskutimi mes drejtorit ekzekutiv të Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Bijeljinë, Branko Todoroviq, dhe drejtorit të Qendrës së Kërkimit dhe Dokumentacionit në Sarajevë, Mirsad Tokaqa, ka nxjerrë në pah një sërë problemesh strukturore, politike dhe institucionale që, sipas tyre, vazhdojnë ta mbajnë të bllokuar procesin e drejtësisë tranzicionale.

Sipas të dhënave të paraqitura në debat, Zyra e Prokurorit të Bosnjës dhe Hercegovinës ende ka rreth 1,186 raste të pazgjidhura për krime lufte, ndërsa vlerësohet se mijëra persona të dyshuar nuk janë ndjekur ende penalisht.

Kryeprokurori i Mekanizmit Ndërkombëtar për Krimet e Luftës, Serge Brammertz, është cituar të ketë deklaruar se mbi 2,000 të dyshuar për krime lufte në hapësirën e ish-Jugosllavisë nuk janë nën hetim nga gjykatat kombëtare.

Branko Todoroviqtha se, sipas vlerësimeve të tij, shumica dërrmuese e këtyre rasteve lidhen me Bosnjën dhe Hercegovinën, duke përmendur një shifër rreth 75 për qind.

Ai theksoi se gjatë tri dekadave të fundit, më shumë energji është investuar në mbrojtjen ose relativizimin e krimeve të luftës sesa në ndjekjen e tyre penale.

“Është e frikshme që ka një numër kaq të madh rastesh të pazgjidhura,” u shpreh Todorović, duke shtuar se mungesa e mbështetjes institucionale dhe solidariteti politik me të dyshuarit nga grupet etnike përkatëse ka ndikuar drejtpërdrejt në ngadalësimin e drejtësisë.

Ai theksoi gjithashtu se komuniteti ndërkombëtar nuk ka ushtruar presion të mjaftueshëm për krijimin e një sistemi efikas të ndjekjes së krimeve të luftës.

Nga ana tjetër, Mirsad Tokača vlerësoi se numri i personave që duhet të ndiqen penalisht në Bosnjë dhe Hercegovinë mund të arrijë të paktën në 2,500. Sipas tij, problemi kryesor qëndron në mungesën e prioritizimit të rasteve më të rënda.

Ai kritikoi faktin se, sipas tij, krimet më të rënda nuk trajtohen me prioritet, ndërsa raste të tjera procedohen pa prova të mjaftueshme dhe përfundojnë me lirime.

“Problemi më i madh është se nuk ka përparësi në ndjekjen e krimeve të luftës,” tha Tokača, duke shtuar se sistemi gjyqësor vuan nga mungesa e një gjenerate të re prokurorësh dhe gjyqtarësh.

Në debat u theksua se 1,186 raste për krime lufte mbeten ende të hapura. Todorović e cilësoi këtë situatë si “alarmante”, duke e lidhur me mungesën e mbështetjes politike dhe dobësitë institucionale të gjyqësorit.

Sipas tij, një pjesë e problemit lidhet edhe me ndikimin politik dhe me faktin se në disa raste, individë me pozita të rëndësishme kanë pasur mundësi të pengojnë hetimet ose të ushtrojnë presion mbi proceset gjyqësore.

Diskutimi u zgjerua edhe në raste konkrete të personave të dyshuar për krime lufte që, sipas pjesëmarrësve, kanë mbajtur ose mbajnë ende pozita publike dhe politike.

U përmendën emra si Nenad Stevandić dhe Dragan Čović, në kontekstin e akuzave dhe dokumenteve që lidhen me periudhën e luftës, duke ngritur pyetjen mbi mungesën e lustracionit pas luftës dhe dështimin e institucioneve për të larguar nga jeta publike individët e përfshirë në shkelje të rënda të të drejtave të njeriut.

Sipas Tokaçës, mungesa e një procesi të tillë ka lejuar që persona të dyshuar ose të implikuar të mbeten në pozita të larta politike dhe institucionale.

Një pjesë e debatit iu kushtua edhe ndjekjes së krimeve të gjenocidit në Srebrenicë. Të dy bashkëbiseduesit vlerësuan se vetëm një numër i vogël i përgjegjësve janë ndjekur penalisht, kryesisht udhëheqës politikë dhe ushtarakë të dënuar nga Tribunali i Hagës.

Sipas tyre, një numër i madh i ekzekutorëve dhe pjesëmarrësve të drejtpërdrejtë nuk janë ndjekur kurrë penalisht dhe, sipas vlerësimeve, shumë prej tyre mund të mbeten të pandëshkuar.

Tokača paralajmëroi se mungesa e drejtësisë së plotë mund të prodhojë pasoja afatgjata në shoqëri, duke përfshirë edhe rrezikun e radikalizimit ose marrjes së drejtësisë në mënyrë individuale.

Në debat u trajtua edhe bashkëpunimi mes Bosnjës dhe Hercegovinës dhe Serbisë në ndjekjen e të dyshuarve për krime lufte. U theksua se shumë të dyshuar kanë shtetësi të dyfishtë dhe nuk mund të ekstradohen, duke krijuar një situatë ku ndjekja penale mbetet e kufizuar në juridiksionet kombëtare.

Sipas Todorović, në Serbi dhe Kroaci ndodhen dhjetëra apo qindra persona të dënuar ose të dyshuar që nuk përballen me ekstradim në Bosnjë dhe Hercegovinë.

Debati përfshiu edhe ligjin që ndalon mohimin e gjenocidit, i imponuar në vitin 2021 nga Përfaqësuesi i Lartë Valentin Inzko. Todorović kritikoi efektin e kufizuar të ligjit, duke thënë se ai nuk ka sjellë ndryshime thelbësore në praktikë.

Sipas tij, janë dënuar vetëm raste të izoluara, ndërsa zyrtarët e lartë shpesh nuk përballen me pasoja pavarësisht deklaratave publike.

Tokača theksoi se mohimi i vendimeve gjyqësore është i papranueshëm dhe dëmton procesin e pajtimit, por shtoi se zbatimi selektiv i ligjit e dobëson efektin e tij.

Në përmbyllje të debatit, të dy bashkëbiseduesit shprehën shqetësim se mungesa e progresit në ndjekjen e krimeve të luftës po krijon pasoja të thella për shoqërinë në Bosnjë dhe Hercegovinë.

Sipas tyre, pa reforma të thella në sistemin gjyqësor, pa vullnet politik dhe pa presion të qëndrueshëm institucional, një pjesë e madhe e krimeve të luftës të viteve ’90 rrezikon të mbetet pa ndëshkim, duke lënë të hapura plagë të konfliktit dhe duke ndikuar në procesin e pajtimit në rajon.