Lufta dhe ndërprerja e internetit e shtyjnë ekonominë e Iranit edhe më tej drejt rrënimit

Për vite me radhë, ekonomia e Iranit ka pasur vështirësi, ndërsa sanksionet ndërkombëtare dhe keqmenaxhimi administrativ kanë lënë gjurmët e tyre.

Të nxitura nga zemërimi për çmimet në rritje, inflacionin dhe rënien e monedhës, demonstratat masive përfshiu Iranin në fillim të vitit. Këto protesta u shtypën brutalisht nga autoritetet, duke rezultuar në masakrën e mijëra njerëzve mes dënimit të gjerë ndërkombëtar.

Që kur sulmet ajrore amerikane dhe izraelite goditën vendin më 28 shkurt, situata është përkeqësuar ndjeshëm.

Infrastruktura tashmë e rrënuar është vënë në shënjestër të sulmeve, duke rrëzuar fabrikat, fabrikat e çelikut, urat dhe porte. Edhe më keq, janë goditur objektet e naftës dhe gazit, ndërsa bllokada amerikane ndaj të gjithë trafikut që ndalon në portet iraniane që ende funksionojnë, pothuajse ia ka prerë rrugën jetësore Teheranit: paratë nga nafta.

Me monedhën në nivelet më të ulëta historike kundrejt dollarit dhe një mbyllje të internetit që po dëmton bizneset, analistët thonë se ekonomia e Iranit tani është në një territor të panjohur.

“Pra, nëse regjimi nuk kërkon lëshime nga SHBA-ja për të hequr bllokadën, ekonomia do të duhet të mbetet jashtëzakonisht e depresionuar”, tha Jason Tuvey, zëvendëskryeekonomist i Tregjeve në Zhvillim në Capital Economics me seli në Londër.

“Por në fund të fundit, kjo varet nga shkalla e dhimbjes ekonomike që regjimi iranian është i gatshëm të durojë për të arritur objektivat e tij ushtarake dhe gjeopolitike”, shtoi ai.

Situata është bërë aq e keqe, sa zyrtarët e lartë nuk mund ta mohojnë më dëmin.

Guvernatori i bankës qendrore të Iranit, Abdolnaser Hemmati, thuhet se i ka kërkuar Presidentit Masud Pezeshkian të ndërmarrë hapa urgjentë për të stabilizuar ekonominë, duke përfshirë rivendosjen e aksesit të plotë në internet dhe ndjekjen e një marrëveshjeje paqeje me Uashingtonin.

Zëdhënësja e qeverisë Fatemeh Mohajerani e ka vlerësuar dëmin total në infrastrukturë dhe pronat banesore dhe komerciale nga lufta në 270 miliardë dollarë – afërsisht nëntë herë më shumë se i gjithë buxheti publik i Iranit për vitin 2025 dhe ekuivalent me rreth 60 përqind të prodhimit ekonomik të vendit, sipas faqes së lajmeve ekonomike Eghtesad News.

Zyrtarët iranianë po vlerësojnë kostot e rindërtimit në rreth 300 miliardë dollarë dëme vetëm për infrastrukturën civile, ndërsa kosto të mëtejshme do të vijnë nga ndërprerje të tjera në ekonomi, të tilla si humbja e biznesit dhe nevoja për rritjen e pagesave sociale.

Sipas Gholamhossein Mohammadi, zëvendësministrit të punës të Iranit, vlerësimet paraprake tregojnë se konflikti ka rezultuar në humbjen e më shumë se një milion vendeve të punës dhe ka lënë dy milionë njerëz drejtpërdrejt ose tërthorazi të papunë.

Koha e luftës e ka përkeqësuar gjendjen e tregut të punës në Iran.

Sipas të përditshmes ekonomike iraniane Donya-e Eqtesad, pranvera është tradicionalisht sezoni kulmor i punësimeve — platforma e punësimit Iran Talent thotë se një muaj tipik pranvere sheh rreth 65,000 vende të lira pune. Këtë vit, vendet e lira të punës ranë me 80 përqind. Për çdo pesë vende pune që ekzistonin pranverën e kaluar, katër tani janë zhdukur.

Nga ana e kërkesës, shifrat janë po aq të zymta. Më 5 maj, platforma e punës Jobvision regjistroi një rekord ditor prej 318,000 CV-sh të paraqitura nga kërkuesit e punës — 50 për qind mbi rekordin e mëparshëm të platformës prej 212,000. Hendeku midis atyre që kërkojnë punë dhe punës së disponueshme nuk ka qenë kurrë më i madh.

Ndërkohë, analistët thonë se shkatërrimi i ekonomisë është përkeqësuar nga ndërprerja e internetit e imponuar nga shteti, e cila tani është në ditën e 66-të.

Mbyllja i kushton ekonomisë dixhitale të Iranit midis 30 dhe 80 milionë dollarë çdo ditë, duke shkatërruar tregtinë elektronike, logjistikën dhe sektorin e teknologjisë, për të mos përmendur sipërmarrësit më të vegjël, bizneset e të cilëve kanë ndaluar plotësisht.

Në një shenjë shqetësimi në rritje, Unioni i Prodhimit dhe Botimit të Përmbajtjes, që përfaqëson bizneset që operojnë në hapësirën dixhitale, bëri thirrje për akses të sigurt në internet për iranianët.

Në një deklaratë të formuluar me kujdes të lëshuar më 4 maj, sindikata tha se, ndërsa mbështet vendimet e qeverisë në kushte emergjence, çdo politikë në këtë fushë duhet të zhvillohet me pjesëmarrjen e sektorit privat.

“Mjetet e jetesës së miliona iranianëve, të ndërtuara mbi themele dixhitale, nuk duhet të jenë lodër e interesave politike fraksionale”, tha sindikata.

Riali iranian ka rënë paralelisht. Valuta tani tregtohet me rreth 1.9 milion për dollar në tregun e hapur — më shumë se dyfishi i kursit të saj një vit më parë, sipas TGJU, monitoruesit të tregut të arit dhe këmbimit valutor të Iranit.

Me të ardhurat nga nafta të bllokuara nga bllokada detare amerikane dhe bizneset të paafta për të gjeneruar të ardhura të tatueshme, qeveria përballet me një krizë strukturore financimi.

Duke folur për Radio Farda të Radios Evropa e Lirë, Dalga Khatinoglu, një eksperte e energjisë për Iranin me seli në Azerbajxhan, tha se Irani do të duhet të zvogëlojë prodhimin e naftës dhe gazit nëse bllokada vazhdon, sepse po i mbarojnë rezervat.

Ai vlerësoi se nëse bllokada amerikane vazhdon edhe për një muaj tjetër, prodhimi i naftës së Iranit do të bjerë me 1.2 milion fuçi në ditë.

“Kjo do të jetë shumë e dhimbshme për Iranin”, tha Khatinoglu.

Pasojat fiskale shtrihen përtej humbjes së prodhimit.

Ekonomisti iranian Majid Salimi Borujeni, duke shkruar në të përditshmen ekonomike Jahan-e-Sanat, paralajmëroi se çdo rritje e të ardhurave nga nafta nga çmimet më të larta të naftës gjatë mbylljes së Ngushticës së Hormuzit është e përkohshme dhe se kostot e rindërtimit pas luftës do t’i tejkalojnë shumë ato.

Pa burime të besueshme të ardhurash, argumentoi ai, financimi monetar i deficitit – në fakt shtypja e parave – mund të jetë e vetmja mundësi e mbetur, një rrugë që rrezikon përshpejtimin e inflacionit që tashmë është mbi 70 përqind.