BE-ja goditje buxhetore ndaj Serbisë

Një goditje për buxhetin serb, por pa ndikuar në fondet e tjera që vijnë nga Bashkimi Evropian (BE) – kështu e shpjegon koordinatorja e Konventës Kombëtare joqeveritare për BE-në, Bojana Selaković, mundësinë e mbajtjes së parave nga Brukseli.

Për shkak të reformave të bllokuara dhe shkeljes së sundimit të ligjit, Serbia kërcënohet me humbjen e 1.5 miliardë eurove në grante dhe kredi të buta nga BE-ja.

Iniciativa “Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor”, e miratuar nga Brukseli dy vjet e gjysmë më parë, është hartuar për të përshpejtuar afrimin ekonomik të rajonit me Bashkimin dhe për t’u ofruar vendeve që aspirojnë të bëhen anëtare të tij qasje graduale në pjesë të tregut të vetëm përpara anëtarësimit të plotë.

Për këtë qëllim, institucionet evropiane kanë ndarë gjashtë miliardë euro për periudhën nga viti 2024 deri në vitin 2027.

Megjithatë, Komisioni Evropian ka shprehur shqetësim për situatën e keqe në Serbi dhe aktualisht po vlerëson nëse vendi i plotëson kushtet për të marrë burime financiare.

Cili është Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor?

Iniciativa, e miratuar nga Komisioni Evropian në nëntor, bazohet në forcimin e integrimit ekonomik në tregun e vetëm evropian, integrimin ekonomik përmes një tregu të përbashkët rajonal dhe përshpejtimin e reformave kyçe.

Kritere të ndryshme, të tilla si madhësia e popullsisë dhe raporti i PBB-së për frymë, janë përfshirë në shpërndarjen e gjashtë miliardë eurove të fondeve, por Komisioni Evropian vuri në dukje se shuma përfundimtare “nuk është fikse”, por varet nga rezultatet e reformave dhe përmbushja e kushteve.

Gjithashtu, nëse vendet kandidate për në BE nuk i plotësojnë kushtet për shpërndarje, Komisioni ka mundësinë të zvogëlojë alokimin për atë vend dhe t’i ridrejtojë fondet tek ato vende që po ecin më mirë.

Në tetor 2024, qeveria serbe miratoi Axhendën e Reformës, një dokument strategjik që përshkruan hapat e nevojshëm të reformës në rrugën drejt BE-së dhe hap mundësinë që vendi të marrë fonde nga Plani i Rritjes.

Çfarë do të thotë kjo për Serbinë?

Për Serbinë janë ndarë 1.5 miliardë euro, që është pothuajse një e katërta e fondeve totale nga Plani i Rritjes.

Fondet përfshijnë grante dhe kredi të destinuara për të mbështetur reformat dhe shpërndahen dy herë në vit, varësisht nga progresi i bërë.

Nga kjo shumë, pothuajse 400 milionë është një grant i drejtpërdrejtë buxhetor në dispozicion të Ministrisë së Financave, ndërsa pjesa tjetër përbëhet nga kredi me kushte të favorshme.

“Këto janë fonde që jepen për projekte specifike në fushën e infrastrukturës, shërbimeve publike e kështu me radhë. Këto nuk janë para që arrijnë te qytetarët në mënyrën më të drejtpërdrejtë. Nëse fondet nga Plani i Rritjes mbahen, mund t’i trajtojmë si një lloj fitimi të humbur”, thotë Bojana Selaković nga Konventa Kombëtare, një rrjet organizatash të shoqërisë civile në Serbi që monitoron dhe merr pjesë në procesin e pranimit të vendit në BE.

Serbia mori rreth 110 milionë euro nga Plani i Rritjes si parafinancim. Në mesin e vitit 2025, Komisioni Evropian transferoi 51.7 milionë euro si kredi të butë në buxhetin serb, dhe në janar 2026, u miratuan rreth 60 milionë në vend të 112 milionëve të planifikuar.

Këto fonde lidhen me reformat e zbatuara në gjysmën e dytë të vitit 2024. Sipas Komisionit Evropian, Serbia ka zbatuar tre nga shtatë hapat e parashikuar nga Axhenda e Reformave për atë periudhë.

“Kësti i parë ishte tashmë problematik për Serbinë dhe, krahasuar me shumën totale që kërkoi Serbia, Komisioni Evropian disbursoi vetëm gjysmën e fondeve të planifikuara”, thotë Bojana Selaković.

Bashkëbiseduesi i Radios Evropa e Lirë vëren se bllokimi i mundshëm i fondeve nga Plani i Rritjes nuk ndikon në fondet e tjera që vijnë nga Bashkimi Evropian, siç janë fondet IPA dhe IPARD të para-anëtarësimit (të destinuara për bujqësi dhe zhvillim rural).

“Çdo gjë që shkon drejtpërdrejt te qytetarët dhe komunitetet lokale, te arsimi dhe fermerët, si dhe programet që lidhen me bashkëpunimin shkencor dhe arsimor në nivel universitar, mbeten të paprekura”, shpjegon Selaković.

Serbia ka marrë më shumë se 3.6 miliardë euro në grante nga Bashkimi Evropian përmes programeve të ndryshme para-anëtarësimit gjatë çerek shekullit të kaluar. Këto fonde janë të destinuara, ndër të tjera, për trajnimin e gjyqtarëve dhe prokurorëve dhe modernizimin e sallave të gjyqit, dixhitalizimin e sistemit të kujdesit shëndetësor dhe reformën në arsim.

Një pjesë e fondeve nga fondet IPA i janë ndarë Serbisë për fushën e ekologjisë, siç janë trajtimi i mbeturinave dhe ujërave të zeza, përmirësimi i cilësisë së ajrit dhe zbutja e efekteve të ndryshimeve klimatike.

Bashkimi është gjithashtu investitori më i madh i huaj në Serbi. Vendet e BE-së së bashku përbëjnë rreth 59 përqind të investimeve të huaja direkte.

Pse janë në diskutim fondet?

“Ne jemi gjithnjë e më të shqetësuar për atë që po ndodh në Serbi – nga ligjet që dëmtojnë pavarësinë e gjyqësorit, te shtypja e protestuesve, te ndërhyrja e vazhdueshme në median e pavarur”, tha Komisionerja Evropiane e Zgjerimit, Marta Kos, më 20 prill, duke folur për pezullimin e mundshëm të fondeve për Serbinë nga Plani i Rritjes.

Kritika të ashpra nga Brukseli iu drejtuan Serbisë në fillim të vitit 2026, kur parlamenti miratoi një sërë ligjesh gjyqësore pa debat publik dhe konsultim me Komisionin e Venecias.

Ato u vunë në rend të ditës me një procedurë të përshpejtuar pasi u propozuan zyrtarisht nga Uglješa Mrdić, një deputet nga Partia Progresive Serbe (SNS) në pushtet.

Amendamentet në pesë ligjet gjyqësore u kritikuan nga Këshilli i Lartë i Prokurorisë, Këshilli i Lartë Gjyqësor, Shoqata e Avokatëve të Serbisë dhe një numër organizatash profesionale.

Ata paralajmëruan se ndryshime të tilla ligjore mund të rrezikonin pavarësinë e gjyqësorit dhe prokurorisë nga dega ekzekutive.

Brukseli e quajti atë “një votë për të kufizuar pavarësinë e gjyqësorit”.

Nga ana tjetër, përfaqësuesit e qeverisë i mbrojtën këto ndryshime ligjore, duke pretenduar se ato do të kontribuonin në efikasitetin dhe drejtësinë në punën e instancave gjyqësore.

Siç i thanë më parë zyrtarët e Komisionit Evropian Radios Evropa e Lirë, Komisioni i Venedikut pritet të japë një opinion mbi ndryshimet kontroverse të ligjit deri në fund të prillit.

Vendimi i Brukselit për të mbajtur fondet nga Plani i Rritjes do të varet nëse Serbia do të rishikojë ligjet e saj në përputhje me mendimin e këtij organi të Këshillit të Evropës për çështje të së drejtës kushtetuese, demokracisë dhe sundimit të ligjit.

Serbia gjithashtu po bën vazhdimisht hapa prapa në aspektin e respektimit të të drejtave të njeriut dhe lirive të medias në raportet e organizatave ndërkombëtare.

Amnesty International, në një raport të publikuar në prill 2026, deklaroi se në Serbi, demonstruesit, gazetarët dhe organizatat e shoqërisë civile u përballën me kërcënime, ngacmime dhe mbikëqyrje të paligjshme nga autoritetet që përpiqeshin të përmbanin pakënaqësinë e përhapur.

Në Serbi, viti 2025 u shënua nga demonstrata masive në të gjithë vendin, të cilat shpërthyen për shkak të vdekjes së 16 personave nga shembja e një tendë në Stacionin Hekurudhor të Novi Sadit në nëntor 2024.

Protestuesit pretenduan se neglizhenca ishte nxitur nga korrupsioni dhe kërkuan përgjegjësi politike për Presidentin Aleksandar Vuçiç, si dhe zgjedhje të parakohshme dhe reforma të gjera.

Amnesty tha në raport se “policia ndaloi në mënyrë arbitrare qindra protestues, se dhjetëra prej tyre u goditën me shuplakë dhe u rrahën, dhe disa të ndaluar u kërcënuan me përdhunim, dhunë dhe vdekje”.

Në një raport të organizatës ndërkombëtare Freedom House të shkurtit 2025, Serbia u rendit midis vendeve me rënien më të madhe të lirisë në dhjetë vitet e fundit. Një nga arsyet e përmendura ishte shtrëngimi i kontrollit të medias dhe sulmet ndaj gazetarëve.

A ka ndërmarrë Serbia ndonjë hap?

Kryetarja e Parlamentit serb, Ana Brnabić, njoftoi se ligjvënësit do të fillojnë punën për ndryshimet në ligj menjëherë pasi të marrin mendimin e ekipit të ekspertëve të Komisionit të Venecias.

“Pres që këto amendamente të riparaqiten në Parlament sa më shpejt të jetë e mundur”, tha Brnabić në një konferencë për shtyp më 20 prill.

Po atë ditë, Qeveria e Serbisë urdhëroi të gjitha organet shtetërore që t’i kushtonin vëmendje të veçantë harmonizimit të rregulloreve me acquis communautaire gjatë përgatitjes së ligjeve.

Në fillim të vitit 2026, qeveria serbe krijoi Trupin Koordinues për Procesin e Anëtarësimit në BE, i përbërë nga përfaqësues të nivelit më të lartë shtetëror. Roli i këtij ekipi operativ, siç u shpjegua, është të koordinojë zbatimin e përshpejtuar të të gjitha detyrimeve në rrugën evropiane të Serbisë.

“Bazuar në atë që kemi parë në ditët e fundit, do të thoja se mesazhet nga Brukseli janë marrë seriozisht”, beson Bojana Selaković.

Megjithatë, Selaković vëren se e gjithë kjo nuk do të jetë e mjaftueshme nëse Qeveria nuk i adreson problemet thelbësore, të cilat i ka theksuar edhe Brukseli.

“Problemi thelbësor qëndron te kushtet zgjedhore, gjendja e lirive të medias dhe praktikat represive të zbatuara nga shteti”, nënvizon Selaković.

Presidenti serb Aleksandar Vuçiç, Partia Progresive Serbe e të cilit ka qenë në pushtet që nga viti 2012, ka deklaruar vazhdimisht se anëtarësimi në Bashkimin Evropian është qëllimi strategjik i vendit.

Megjithatë, deri më tani, 22 nga 35 kapituj janë hapur dhe vetëm dy janë mbyllur.