Si mund të përdorë BE-ja tubacionet e Ukrainës kur skadon marrëveshja me Rusinë

BE ka filluar bisedimet me Azerbajxhanin për të zëvendësuar më shumë eksporte të gazit rus në Evropë. Disa pyesin nëse do të jetë e mundur të kalohet gazi përmes Ukrainës kur marrëveshja Kiev-Rusi të përfundojë në fund të vitit.

Ukraina ka mijëra kilometra tubacione nëntokësore që transportojnë gazin natyror rus në Evropën Perëndimore. Përpara se Moska të fillonte pushtimin e saj në shkallë të plotë të Ukrainës, rreth 150 miliardë metra kub gaz natyror kalonte çdo vit përmes tubacioneve të ndërtuara nga sovjetikët.

Që nga fillimi i luftës, shtetet e BE-së kanë reduktuar varësinë e tyre nga karburantet fosile ruse, ndërsa Rusia ka shkurtuar furnizimet me gaz përmes Ukrainës nga 40 miliardë metra kub të rënë dakord nga të dyja palët në vitin 2019 në pothuajse 15 miliardë metra kub vitin e kaluar.

Marrëveshja pesëvjeçare me kompaninë shtetërore ruse të energjisë Gazprom për të vazhduar rolin e Ukrainës si një vend transit gazi skadon në fund të vitit 2024. Marrëveshja është e vetmja marrëveshje e mbetur tregtare dhe politike midis Moskës dhe Kievit.

Rusia është e hapur për rinovimin e marrëveshjes së tranzitit të gazit

Ukraina dhe BE-ja kanë minimizuar perspektivat për një marrëveshje të re pasi marrëdhëniet diplomatike janë ndërprerë nga konflikti.

Brukseli tha se shtetet e BE-së që varen më shumë nga gazi rus nga Ukraina – Austria, Sllovakia, Hungaria dhe Italia – mund të rrisin importet e gazit natyror të lëngshëm (LNG) ose të marrin gaz përmes tubacioneve të tjera për në Bashkimin Evropian. Moska, megjithatë, tha javën e kaluar se ishte e hapur për rinovimin e marrëveshjes.

“Tranziti përmes territorit të saj varet nga Ukraina. Ukraina ka vendosur rregullat e veta. Kjo varet nga dëshira e tyre. Rusia është e gatshme të japë,” cituan agjencitë shtetërore ruse të lajmeve të ketë thënë zëvendëskryeministri Alexander Novak.

BE-ja në vend të kësaj ka filluar negociatat me Azerbajxhanin për të importuar më shumë gaz natyror nga vendi, i cili potencialisht mund të rrjedhë përmes tubacioneve të Ukrainës dhe të ndihmojë në ruajtjen e rolit të vendit të shkatërruar nga lufta si një vend tranzit energjie.

Azerbajxhani rriti eksportet e tij të gazit në Evropë me 56% në vitin e parë të luftës dhe synon t’i dyfishojë ato deri në vitin 2027. Nëse eksportet vazhdojnë të rriten si në gjashtë muajt e parë të vitit, dërgesat në Evropë pritet të arrijnë në 12.8 miliardë m³ deri në fund të vitit 2024.

Hikmat Hajiyev, një këshilltar presidencial i Azerbajxhanit, i tha Reuters muajin e kaluar se BE-ja dhe Kievi i kanë kërkuar Azerbajxhanit të lehtësojë bisedimet me Rusinë. Presidenti ukrainas Volodymyr Zelenskky konfirmoi se negociatat ishin duke u zhvilluar në një intervistë me Bloomberg News javën e kaluar.

Sa realiste është një marrëveshje me Azerbajxhanin?

Ekspertët e energjisë thonë se Azerbajxhani, i cili do të presë bisedimet për klimën COP29 në nëntor, nuk ka gaz në dispozicion në afat të shkurtër për të rritur më tej furnizimet në Evropë.

“Prodhimi i gazit në Azerbajxhan nuk është shumë i madh. Vendi ka një kërkesë të madhe për gaz vendas dhe tashmë po eksporton gaz në Gjeorgji, Turqi dhe Evropë”, tha për DW Aura Sabadus, një anëtare e lartë jorezidente në Qendrën për Analizën e Politikave Evropiane (CEPA).

Sipas ekspertëve, qeverisë në Baku do t’i duhet kohë dhe do të duhet të bëjë investime të konsiderueshme për të rritur kapacitetet e saj të eksportit të gazit. Shtetet e BE-së, ndërkohë, po përpiqen të largohen nga karburantet fosile në favor të energjisë së rinovueshme, kështu që Brukseli mund të mos jetë i gatshëm të nënshkruajë një marrëveshje afatgjatë.

“Një marrëveshje me Azerbajxhanin do ta ndihmonte Ukrainën të pomponte sasi më të mëdha gazi në Evropë në një kohë kur vendi tashmë është në procesin e integrimit të tregut të tij të gazit në tregun evropian,” tha Oleksandr Sukhodolia, një ekspert i sigurisë së energjisë dhe sigurisë së energjisë në Infrastrukturën Kritike. Mbrojtja në Institutin Kombëtar për Studime Strategjike të Ukrainës, tha për DW.

Sabadus, nga ana tjetër, beson se meqenëse Azerbajxhani nuk ka kufi me Ukrainën, gazi Azerbajxhan ka të ngjarë të importohet nëpërmjet infrastrukturës jugore të tubacionit të Rusisë përmes Turqisë, Moldavisë dhe Rumanisë. Sabadus tha për DW se kostot e tranzitit për tubacionet jugore janë “të tepruara”, gjë që mund ta bëjë të pamundur atë rrugë.

Si mund të funksiononte ndryshe një marrëveshje midis Azerbajxhanit dhe Ukrainës?

Një mundësi do të ishte që furnizuesit e gazit të Azerbajxhanit të shesin gazin e tyre nëpërmjet Rusisë, duke lejuar monopolin shtetëror të energjisë Gazprom dhe kompanitë e tjera ruse të gjenerojnë të ardhura nga tranziti.

Në fillim të këtij viti, Gazprom raportoi humbjen e tij të parë që nga viti 1999, ndërsa luftoi për të kompensuar eksportet e humbura evropiane përmes marrëveshjeve me Kinën dhe Turqinë.

Ukraina ka objektet më të mëdha nëntokësore të depozitimit të gazit në Evropë, të vendosura kryesisht në perëndim të vendit. Para luftës, Kievi i kishte kërkuar Moskës që t’i lejonte asaj kalimin e gazit nga Azerbajxhani dhe Turkmenistani në Evropë. Megjithatë, Kremlini refuzoi, ndaj kjo rrugë është në pikëpyetje.

“Ka shumë pak gjasa që rusët të hapin kufijtë e tyre [për gazin nga vendet fqinje] sepse kjo do të nënkuptonte humbjen e kontrollit mbi sistemin e tyre të transportit, i cili shihet si një aset strategjik,” tha Sabadus.

Azerbajxhani tashmë importon një pjesë të gazit të tij nga Rusia dhe Turkmenistani, gjë që kritikët thonë se lejon që gazi rus të rieksportohet në Evropë nga dera e pasme – një akuzë që Baku e mohon.

Një zgjidhje tjetër do të ishte një marrëveshje për shkëmbimin e gazit në të cilën Rusia dhe Azerbajxhani shkëmbejnë sasinë e karburantit përpara se të rieksportohet.

“Në këtë marrëveshje, gazi rus do t’u shitej azerëve në kufirin ruso-ukrainas, nga ku mund të dërgohej më pas përmes Ukrainës,” tha Sabadus, duke shtuar se rreziku mund të jetë shumë i madh për blerësit evropianë pasi tubacionet ukrainase janë ende objektiv i sulmeve ruse.

Sa fitimprurës është roli i Ukrainës në tranzitin e gazit?

Në vitin 2021, Kievi mori rreth 1 miliard dollarë (0.92 miliardë euro) tarifa tranziti për gazin rus, por për shkak të uljes së dërgesave në Evropë që nga fillimi i luftës, kjo shumë tani ka rënë në rreth 700 milionë dollarë në vit.

“Është një sasi e vogël gazi që nuk është fitimprurëse për Ukrainën,” tha Sukhodolia.

Shumica e tarifave shkojnë për kostot operative, duke përfshirë mirëmbajtjen e tubacionit, kështu që çdo marrëveshje e re do të duhet të përfshijë një rritje të konsiderueshme në furnizimet me gaz për të ndihmuar Kievin me problemet e tij buxhetore.

“Nëse marrëveshja e tranzitit nuk rinovohet me vëllime shumë të larta, ukrainasit nuk do të bëjnë asnjë para,” tha Sabadus./DW/