Si mund të duket një marrëveshje paqeje për Ukrainën?

I dërguari i Presidentit të SHBA-së Donald Trump, Steve Witkoff, vizitoi Moskën të martën për të diskutuar një marrëveshje të mundshme për t’i dhënë fund luftës në Ukrainë me Presidentin rus Vladimir Putin.

Një draft i propozimeve të paqes të SHBA-së u zbulua javën e kaluar, por fuqitë evropiane paraqitën kundërpropozime dhe që atëherë, përfaqësuesit e SHBA-së dhe Ukrainës kanë zhvilluar bisedime në Gjenevë dhe Florida, pa zbuluar detaje të diskutimeve të tyre.

KUSH DO TË MERRTE ÇFARË TERRITORI?

Rusia, e cila pushtoi Ukrainën në shkurt 2022, kontrollon rreth 116,000 kilometra katrorë (44,800 milje katrorë), ose më shumë se 19% të Ukrainës, sipas ushtrisë ruse.

Kjo është vetëm një pikë përqindjeje më shumë se dy vjet më parë, por sipas hartave pro-ukrainase, forcat ruse përparuan në vitin 2025 me ritmin e tyre më të shpejtë që nga viti 2022, pavarësisht pretendimit të Kievit se humbjet njerëzore të Rusisë kanë qenë të larta. Rusia thotë se kostoja për Ukrainën ishte e lartë.

Rusia pretendon se Krimea, të cilën Moska e aneksoi në vitin 2014, rajonet e Donetskut dhe Luhanskut – të njohura kolektivisht si Donbas – si dhe rajonet e Zaporizhzhisë dhe Khersonit tani janë ligjërisht pjesë e Rusisë. Kombet e Bashkuara i kanë shpallur aneksimet të paligjshme sipas ligjit ndërkombëtar dhe ato nuk njihen nga shumica e anëtarëve të bashkësisë ndërkombëtare.

Rusia kontrollon gjithashtu pjesë të rajoneve të tjera ukrainase, të tilla si Kharkiv, Sumy, Mykolaiv dhe Dnipropetrovsk, por nuk e ka arritur qëllimin e saj për të kontrolluar të gjithë rajonin e Donbasit.

Sipas propozimit origjinal prej 28 pikash nga SHBA-të, Ukraina do të detyrohej të tërhiqej nga pjesët e fortifikuara rëndë të Donbasit që kontrollon – afërsisht 5,000 kilometra katrorë – dhe kjo zonë do të konsiderohej një zonë neutrale, e demilitarizuar, e njohur ndërkombëtarisht si territor rus.

Sipas këtyre propozimeve, Krimea, Luhansk dhe Donetsk do të njiheshin si de facto ruse, përfshirë edhe nga Shtetet e Bashkuara. Fitimet territoriale ruse në Zaporizhzhia dhe Kherson deri në vijën e frontit do të njiheshin gjithashtu si de facto.

Sipas kundërpropozimit nga fuqitë evropiane, të cilat e konsideronin planin origjinal të SHBA-së si fuqimisht pro-rus, Ukraina do të angazhohej të mos i rimerrte territoret e kontrolluara nga Rusia me forcë.

Një numër propozimesh të mëtejshme u diskutuan më pas nga zyrtarët amerikanë dhe ukrainas, dhe Zelenskyy tha se bisedimet në Florida kishin “përsosur” një marrëveshje kornizë paqeje të hartuar në Gjenevë.

Zelenskyy ka pranuar se disa territore të pushtuara nga Rusia mund të njihen përkohësisht si të pushtuara de facto, por ka përjashtuar njohjen de jure. Ai gjithashtu ka përjashtuar dorëzimin e ndonjë territori, të cilin thotë se nuk ka autoritetin ta bëjë, dhe u ka bërë thirrje aleatëve perëndimorë të Kievit që të mos e shpërblejnë Rusinë për luftën e saj në Ukrainë.

SI QËNDRON ÇËSHTJA ME NATO-N?

Një nga kërkesat qendrore të Putinit për t’i dhënë fund luftës është që krerët e shteteve dhe qeverive perëndimore të japin garanci me shkrim se do të ndalojnë zgjerimin drejt lindjes të aleancës ushtarake të udhëhequr nga SHBA-të, NATO-s. Zyrtarët rusë citojnë një garanci përkatëse që thuhet se i është dhënë nga Sekretari i Shtetit i SHBA-së, James Baker, udhëheqësit sovjetik, Mikhail Gorbachev, në vitin 1990.

Propozimet origjinale të paqes të SHBA-së përfshinin një klauzolë që përcaktonte se NATO nuk do të zgjerohej më tej, se Ukraina do të mishëronte në kushtetutën e saj një angazhim për të mos u bashkuar me NATO-n dhe se NATO do të përfshinte një dispozitë në statutet e saj që përcaktonte se Ukraina nuk do të pranohej në të ardhmen. Ukraina do të merrte akses preferencial në tregun evropian në një afat të shkurtër, ndërsa kërkesa e saj për anëtarësim në Bashkimin Evropian po rishikohej.

Kundërpropozimi evropian ndryshon ndjeshëm klauzolat e NATO-s të përfshira në draftin e propozimit të SHBA-së: Ai thotë se anëtarësimi i Ukrainës në NATO varet nga konsensusi i të gjithë anëtarëve të NATO-s.

Në vitin 2008, udhëheqja e NATO-s ra dakord që Ukraina dhe Gjeorgjia përfundimisht duhet të bëhen anëtarë. Në vitin 2018, parlamenti ukrainas vendosi ta përfshijë qëllimin e anëtarësimit në NATO në kushtetutën e tij.

Trump ka deklaruar se mbështetja e mëparshme e SHBA-së për anëtarësimin e Ukrainës në NATO ishte një shkak i luftës dhe ka treguar se Ukrainës nuk do t’i jepet anëtarësim.

NATO deklaron se i takon secilit vend të vendosë nëse do t’i bashkohet apo jo aleancës.

SI DO TË FUNKSIONONIN GARANCITË E SIGURISË?

Ukraina thotë se ka nevojë për një garanci të fortë sigurie për të parandaluar një sulm tjetër rus. Rusia ka kërkuar kufizime në madhësinë e ushtrisë ukrainase dhe thotë se Ukraina duhet të mbetet neutrale.

SHBA-të janë skeptike ndaj një garancie sigurie që do ta tërhiqte Perëndimin në një luftë të mundshme në të ardhmen midis NATO-s dhe Rusisë për Ukrainën.

Ukraina dhe aleatët e saj evropianë kanë deklaruar se Moska nuk është një garantuese e besueshme dhe se neutraliteti i Ukrainës do ta linte Evropën të pambrojtur. Rusia thotë se Ukrainës dhe fuqive evropiane nuk mund t’u besohet.

Moska gjithashtu ka kërkuar mbrojtje për besimtarët rusishtfolës dhe ortodoksë. Kievi hedh poshtë çdo kufizim në forcat e saj të armatosura, duke deklaruar se folësit rusisht tashmë kanë mbrojtjen e nevojshme, pasi rusishtja është gjuha amtare e Zelenskyy dhe një gjuhë që ai e flet shpesh.

ÇFARË NDODH ME PARATË DHE PASURITË E NGRIRA RUSE?

Propozimet fillestare të SHBA-së kërkojnë që Rusia, e cila është nën sanksione perëndimore për shkak të luftës, të riintegrohet në ekonominë globale dhe të ftohet të marrë pjesë në G8, një forum informal që përfshin Rusinë dhe grupin e shtatë kombeve më të pasura. Anëtarësimi i Rusisë në G8 u pezullua në vitin 2014 pas aneksimit të Krimesë.

Në propozimet e saj fillestare, Shtetet e Bashkuara deklaruan se do të hynin në një marrëveshje afatgjatë me Rusinë për të zhvilluar “energji, burime natyrore, infrastrukturë, inteligjencë artificiale, qendra të dhënash, projekte të minierave të metaleve të rralla në Arktik dhe mundësi të tjera biznesi me përfitim të ndërsjellë”.

Udhëheqësit e Bashkimit Evropian po kërkojnë një marrëveshje mbi një plan për të përdorur asetet e ngrira ruse në Evropë si bazë për një kredi prej 140 miliardë eurosh (163 miliardë dollarë) për Ukrainën. Zyrtarët rusë kanë deklaruar se një hap i tillë do të ishte i paligjshëm.

ÇFARË NË LIDHJE ME ÇËSHTJET NUKLEARE, ZGJEDHJET DHE BIZNESIN?

Përpjekjet për paqe mund të çojnë në një marrëveshje midis Rusisë dhe Shteteve të Bashkuara për të rifilluar bisedimet mbi kontrollin strategjik të armëve bërthamore.

E ardhmja e termocentralit bërthamor Zaporizhzhia, i vendosur në territorin ukrainas nën kontrollin rus, është e pasigurt.

Mediat kanë spekuluar se Rusia mund t’u ofrojë kompanive amerikane aksione në sektorin e saj të gjerë të lëndëve të para.

Uashingtoni ka hedhur idenë e mbajtjes së zgjedhjeve në Ukrainë. Putin tha se udhëheqja në Kiev humbi legjitimitetin e saj pasi refuzoi të mbante zgjedhje kur skadoi mandati i Zelenskyy. Kievi thotë se nuk mund të mbajë zgjedhje ndërsa është nën gjendje ushtarake dhe mbron territorin e saj kundër Rusisë./Reuters/