Kur propaganda klonon të vërtetën: Si po shndërrohet Ballkani në fushëbetejën e re të dezinformimit

Ka pasur një kohë kur dezinformimi ishte relativisht i lehtë për t’u identifikuar. Një portal anonim, një fotografi e manipuluar dobët ose një titull i ekzagjeruar mjaftonin për të ngritur dyshime. Lexuesi mund të gabonte, por shpesh ekzistonin disa sinjale që e ndihmonin të dallonte të vërtetën nga manipulimi.

Sot, këto sinjale po zhduken.

Dezinformimi nuk është më një produkt amator. Ai është bërë më i sofistikuar, më i organizuar dhe shumë më i vështirë për t’u identifikuar. Në vend që të krijojë besim nga e para, propaganda moderne ka zgjedhur një strategji tjetër: të përvetësojë besimin që tashmë ekziston.

Një nga shembujt më domethënës të kësaj qasjeje është operacioni i njohur si “Doppelgänger”. Emri vjen nga gjuha gjermane dhe nënkupton “dyfishi” ose “kopja”. Në praktikë, kjo metodë konsiston në klonimin e mediave të njohura, kopjimin e identitetit të tyre vizual dhe publikimin e artikujve të fabrikuar që duken sikur janë shkruar nga redaksitë origjinale.

Në pamje të parë, gjithçka duket autentike. Logoja është e njëjtë. Dizajni është identik. Titujt janë të ngjashëm. Edhe mënyra e paraqitjes së informacionit krijon përshtypjen e një burimi të besueshëm.

Megjithatë, ndryshimi fshihet në një detaj të vogël, që shumica e përdoruesve nuk e vërejnë: adresa e internetit.

Ky transformim tregon se propaganda nuk synon më vetëm të krijojë përmbajtje të rreme. Ajo synon të krijojë një realitet alternativ, duke përdorur identitetin e institucioneve që gëzojnë besimin e publikut.

Nëse “Doppelgänger” manipulon burimin e informacionit, inteligjenca artificiale po transformon një element tjetër: provën.

Për dekada me radhë, fotografia, audioja dhe videoja janë konsideruar si format më të besueshme të dëshmisë. Shoqëria ka ndërtuar një marrëdhënie të veçantë me imazhin. Ne priremi të besojmë atë që shohim dhe dëgjojmë.

Por kjo marrëdhënie po ndryshon me shpejtësi.

Teknologjia deepfake e ka bërë të mundur krijimin e videove ku politikanët duket sikur bëjnë deklarata që nuk i kanë bërë kurrë. Zërat mund të klonohen me një saktësi të jashtëzakonshme. Fotografitë mund të krijohen nga inteligjenca artificiale dhe të duken krejtësisht reale, edhe pse personat ose ngjarjet që paraqiten në to nuk kanë ekzistuar kurrë.

Paradoksi më i madh është se deepfake nuk e sulmon vetëm të vërtetën.

Ai sulmon vetë konceptin e së vërtetës.

Kur publiku fillon të dyshojë për çdo video, çdo fotografi dhe çdo regjistrim audio, atëherë edhe faktet e verifikuara fillojnë ta humbin fuqinë e tyre. Në këtë moment, problemi nuk është më vetëm përhapja e informacionit të rremë. Problemi është rrënimi i besimit kolektiv.

Rasti i Sllovakisë në vitin 2023 e ilustron qartë këtë fenomen. Vetëm dy ditë para zgjedhjeve parlamentare, në rrjetet sociale u publikua një regjistrim audio që pretendonte se përfshinte një politikan opozitar në një bisedë për manipulimin e procesit zgjedhor.

Më vonë, regjistrimi u demaskua si i rremë.

Megjithatë, pyetja më e rëndësishme nuk është nëse ai ndryshoi rezultatin e zgjedhjeve.

Pyetja është pse u publikua pikërisht dy ditë para votimit.

Përgjigjja lidhet me mënyrën se si funksionon psikologjia e shoqërisë. Në periudhat e tensionuara, emocionet dominojnë mbi arsyen. Koha për verifikim është e kufizuar, ndërsa reagimet janë të menjëhershme. Në një mjedis të tillë, edhe një informacion i pavërtetë mund të prodhojë pasoja reale.

Pikërisht për këtë arsye, studiuesit nuk e matin më ndikimin e dezinformimit vetëm duke analizuar numrin e njerëzve që e besojnë atë.

Shpesh, mjafton që një lajm i rremë të krijojë konfuzion, të nxisë zemërim ose të thellojë ndarjet ekzistuese.

Edhe më shqetësues është fakti se pas këtyre operacioneve nuk qëndrojnë gjithmonë individë të izoluar.

Dokumentet e analizuara nga studiues evropianë tregojnë se shumë fushata të dezinformimit funksionojnë sipas një logjike industriale. Ato kanë struktura organizative, kompani, buxhete, objektiva strategjike dhe mekanizma për matjen e rezultateve.

Propaganda nuk është më një aktivitet sporadik.

Ajo është shndërruar në një industri globale.

Narrativat që promovohen janë pothuajse gjithmonë të ngjashme. Synimi është dobësimi i institucioneve demokratike, rritja e mosbesimit ndaj mediave, polarizimi i debatit publik dhe krijimi i përshtypjes se nuk ekziston më asnjë burim i besueshëm informacioni.

Por çfarë do të thotë kjo për Ballkanin?

Përgjigjja nuk është aspak optimiste.

Ballkani mbetet një rajon ku historia vazhdon të ndikojë në politikën e së tashmes. Çështjet etnike, konfliktet e pazgjidhura, identiteti kombëtar dhe rivalitetet politike krijojnë një terren shumë më të favorshëm për manipulimin e informacionit.

Në një mjedis të tillë, faktet shpesh konkurrojnë me emocionet, ndërsa perceptimi bëhet më i rëndësishëm sesa realiteti.

Një video e shkurtër, e publikuar pa kontekst, mund të nxisë reagime të menjëhershme. Një fotografi e manipuluar mund të interpretohet si provë. Një artikull i fabrikuar mund të shndërrohet në argument politik.

Në këtë aspekt, Kosova është veçanërisht e cenueshme.

Çështjet që lidhen me veriun e vendit, dialogun me Serbinë, sigurinë, marrëdhëniet me Bashkimin Evropian, partneritetin me Shtetet e Bashkuara dhe marrëdhëniet ndëretnike janë tema që prodhojnë reagime të forta emocionale.

Imagjinoni një situatë ku publikohet një dokument i rremë që pretendohet se ka rrjedhur nga një institucion i sigurisë. Ose një video ku një diplomat ndërkombëtar duket sikur ka bërë një deklaratë që nuk e ka bërë kurrë. Ose një portal që kopjon identitetin e një medieje të njohur dhe publikon një artikull të fabrikuar për zhvillimet në veri.

Në një shoqëri ku rrjetet sociale janë bërë burimi kryesor i informacionit për një pjesë të madhe të qytetarëve, përmbajtje të tilla mund të përhapen me shpejtësi të jashtëzakonshme.

Shpesh, dëmi ndodh shumë përpara se të fillojë procesi i verifikimit.

Një tjetër faktor që e rrit cenueshmërinë e Kosovës është struktura e saj mediatike.

Informacioni qarkullon njëkohësisht në hapësirën shqiptare, serbe, rajonale dhe ndërkombëtare. Një narrativë e prodhuar jashtë vendit mund të përkthehet, të përshtatet dhe të shpërndahet në Kosovë brenda pak orësh.

Kjo do të thotë se dezinformimi nuk është më një problem që kufizohet brenda kufijve shtetërorë.

Ai është një fenomen transnacional.

Dhe pikërisht këtu qëndron sfida më e madhe.

Institucionet nuk mund ta fitojnë të vetme këtë betejë. As platformat digjitale dhe as mediat nuk mund ta përballojnë të vetme këtë sfidë.

Mbrojtja më e fortë mbetet edukimi.

Kontrollimi i burimit, verifikimi i adresës së internetit, krahasimi i informacionit me burime të tjera dhe shmangia e reagimeve të menjëhershme janë disa nga mekanizmat më të thjeshtë, por edhe më efektivë.

Edhe gazetaria duhet të përshtatet me realitetin e ri.

Raportimi i shpejtë nuk mjafton më. Mediat duhet të investojnë më shumë në verifikimin e fakteve, transparencën e burimeve dhe edukimin mediatik të publikut.

Sepse sot sfida nuk është vetëm identifikimi i një gënjeshtre.

Sfida është se gënjeshtra ka mësuar të flasë me zërin e së vërtetës, të duket si e vërteta dhe të përdorë instrumentet e së vërtetës për të manipuluar publikun.

Në fund, pyetja nuk është nëse deepfake dhe operacionet si “Doppelgänger” do të arrijnë në Ballkan.

Ato tashmë janë këtu.

Pyetja e vërtetë është nëse shoqëritë tona do të jenë në gjendje ta mbrojnë besimin publik në një kohë kur pamja, zëri dhe vetë burimi i informacionit nuk janë më garanci për autenticitetin.

Sepse beteja më e madhe e shekullit XXI nuk po zhvillohet për territor, për armë apo për burime natyrore.

Ajo po zhvillohet për kontrollin e së vërtetës.