Trump “i ka të gjitha kartat” në raport me Iranin

Pavarësisht këmbimeve të sulmeve ushtarake mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit, Uashingtoni insiston se është i angazhuar për gjetjen e një zgjidhjeje diplomatike.

Për të kuptuar mirë qasjen negociuese të Uashingtonit dhe kalkulimet strategjike prapa përshkallëzimeve të fundit, REL bisedoi me James Jay Carafano, këshilltar i lartë i presidentit dhe hulumtues në Fondacionin Heritage.

REL: SHBA-ja ka shënjestruar qindra objektiva ditëve të fundit në Iran, përfshirë kapacitete vëzhguese bregdetare dhe depo të dronëve. Nga këndvështrimi krejtësisht strategjik, a sinjalizon një fushatë bombardimesh e kësaj shkalle fundin e kornizës diplomatike me Teheranin, apo është një fushatë e llogaritur e presionit për të formësuar kushtet e një marrëveshjeje të re?

James Jay Carafano: Mendoj se mund të jetë secila prej tyre. Realiteti është se ky president amerikan i ka vërtet të gjitha kartat në dorë. SHBA-ja është e përfshirë në konflikt me Iranin për një arsye: Irani është forca kryesore destabilizuese në Lindjen e Mesme. Nëse SHBA-ja dëshiron të zvogëlojë barrën e saj direkte ushtarake duke bashkëpunuar më ngushtë me partnerët rajonalë, Irani nuk mund të ketë gishtin mbi butonin e vetos sa herë që ne përpiqemi të bëjmë përparim në Lindjen e Mesme.

Ajo që presidenti Trump, ka bërë tashmë është se ka eliminuar pothuajse gjithçka që e bënte Iranin një kërcënim për rajonin dhe botën. Sot, Irani nuk mund të ndërtojë një armë bërthamore edhe sikur të donte, thjesht nuk e ka më atë kapacitet. Ai nuk mund t’i kërcënojë fqinjët e tij me breshëri masive raketash balistike apo dronësh. Mund të lëshojë vetëm një numër të kufizuar, por sigurisht nuk mund të kryejë sulme në shkallën që bënte më parë. Po ashtu, Teherani nuk mund t’i drejtojë rrjetin e bashkëpunëtorëve rajonalë për të zhvilluar luftë kundër Izraelit apo kujtdo tjetër – as rebelët, as Hezbollahun dhe as milicitë në Siri apo Irak. Po ashtu, ai nuk është më në gjendje të largojë nga tregu 20 për qind të naftës botërore. Kjo thjesht nuk është më e mundur. Edhe aftësia e tij për të penguar lundrimin nëpër Ngushticën e Hormuzit vazhdon të dobësohet. Gjithçka që e bënte Iranin një kërcënim të madh, në thelb, është zhdukur dhe nuk pritet të rikthehet së shpejti.

Pyetja më e rëndësishme për SHBA-në është se çfarë vjen më pas. Si ta shfrytëzojnë pozicionin strategjik që ka tani? Kjo nënkupton rindërtimin e Gazës, Libanit dhe Sirisë. Nënkupton forcimin e bashkëpunimit mes Izraelit dhe shteteve arabe për të ndërtuar një arkitekturë kolektive të sigurisë kundër kërcënimeve të ardhshme nga Irani. Po ashtu, nënkupton zgjerimin e rrjeteve të qëndrueshme të transportit dhe tregtisë në të gjithë rajonin, siç janë Korridori Ekonomik Indi-Lindje e Mesme-Evropë (IMEC) dhe Korridori i Mesëm, që kalon përmes Kaukazit Jugor dhe Azisë Qendrore. Këto janë zhvillimet që do të përcaktojnë nëse SHBA-ja do të arrijë ta bëjë rajonin më të qëndrueshëm, më të begatë dhe më të sigurt.

Ajo që ndodh në fund brenda Iranit është pothuajse çështje dytësore. Nuk dua të them se është një detaj i parëndësishëm, sepse nuk është, por nuk besoj se administrata amerikane e sheh ndryshimin e regjimit si parakusht për arritjen e këtyre qëllimeve më të gjera. Në fakt, ndryshimi i regjimit do të sillte një sërë problemesh të reja dhe shumë partnerë të SHBA-së në rajon as nuk e dëshirojnë një gjë të tillë.

A mund të kolapsojë Qeveria? Ndoshta. Por, nuk besoj se ky është një objektiv i qartë i politikës së Uashingtonit. Po ashtu, SHBA-ja nuk do të tërhiqet, thjesht duke i lejuar Iranit të rindërtojë kapacitetet e tij. Sinqerisht, mendoj se shumë nga ajo që po shohim tani nga Teherani është e destinuar për konsum të brendshëm. Udhëheqja iraniane dëshiron të demonstrojë forcë para popullsisë së vet. Ata pretendojnë se po sulmojnë amerikanët edhe pse shumica e raketave të tyre rrëzohen nga sistemet e mbrojtjes ajrore. Ata kërcënojnë se do ta mbyllin Ngushticën e Hormuzit, megjithëse nuk e kanë më aftësinë për ta bërë këtë. Po ashtu, flasin për hakmarrje që, në realitet, nuk janë në gjendje ta bëjnë.

Trumpi, në anën tjetër, e sheh veten si palën që ka pozicionin më të fortë. Ai mund ta rrisë ose ta ulë presionin sipas gjykimit të tij, sepse rreziqet për SHBA-në mbeten relativisht të ulëta. Ai nuk përballet me ndonjë presion të rëndësishëm politik brenda vendit që do ta detyronte të ndalej. Po ashtu, nuk ka as presion ndërkombëtar që ta detyrojë të ndryshojë kurs. Ai është ai që e mban “këmbën mbi pedalin e gazit” dhe mund ta përshpejtojë ose ngadalësojë veprimin sa herë që dëshiron. Nëse regjimi iranian vendos të arrijë një marrëveshje – ose ta respektojë atë – kjo varet përfundimisht prej tij. Por, nga këndvështrimi i administratës amerikane, kjo nuk e kufizon në mënyrë kyç SHBA-në. Nëse Irani refuzon të negociojë ose shkel një marrëveshje, Uashingtoni beson se sërish do të dalë në pozitë më të favorshme.

REL: Fondacioni Heritage që një kohë ka argumentuar se diplomacia është më efektive kur mbështetet nga një fuqi ushtarake e besueshme. A e ka rritur fushata e fundit ushtarake ndikimin e Uashingtonit në tryezën e negociatave?

James Jay Carafano: Pa dyshim që po. Kjo nuk do të thotë domosdo se Irani do të pranojë një marrëveshje ose do ta respektojë atë – për këtë nevojiten gjithmonë dy palë – por, pa asnjë dyshim ajo e ka forcuar pozitën negociuese të SHBA-së. Ajo që presidenti ka dëshmuar është se nuk kufizohet nga politika e brendshme, përfshirë zgjedhjet e ardhshme të mesmandatit. Ai nuk frenohet nga kritikat që vijnë nga jashtë dhe është i gatshëm të përdorë forcën ushtarake me vendosmëri, kur beson se kjo është e nevojshme.

Për mua, kjo përforcon një parim të rëndësishëm. Ideja se fuqia e butë dhe fuqia e fortë ekzistojnë veçmas, është e gabuar. Një fuqi e fortë ushtarake, e besueshme, e rrit ndjeshëm ndikimin diplomatik. Mbetet të shihet nëse Irani do të bashkëpunojë. Por, mund të them se do të kemi më shumë bashkëpunim nga Izraeli, Arabia Saudite, Bahrejni, Jordania dhe Iraku. Tashmë kemi bërë përparim të konsiderueshëm në thellimin e partneritetit tonë me Bagdadin. Po ashtu, do të shohim bashkëpunim më të madh në Kaukazin Jugor dhe në Azinë Qendrore. Kombinimi i fuqisë ushtarake dhe diplomacisë e forcon ndjeshëm pozitën e SHBA-së në mbarë rajonin.

Një fitore për Teheranin nënkupton “thjesht qëndrim në pushtet”

REL: Ju aluduat në dinamikat e brendshme politike në Iran. Sulmet e fundit amerikane përkuan me një ndërprerje të negociatave gjatë periudhës së zisë pas funeralit të ajatollahut. Duke pasur parasysh se regjimi po përballet me një tranzicion të pasigurt politik, si dhe me presion nga qarqet e linjës së ashpër, a ka ende Teherani një partner të qëndrueshëm për negociata?

James Jay Carafano: Sinqerisht, nuk e di. Dhe, do të isha skeptik ndaj kujtdo që pretendon se e di, përveç nëse është i përfshirë drejtpërdrejt në proces. Reagimi i Iranit pas funeralit nuk ishte veçanërisht befasues. Udhëheqja e vendit e pa qartë se duhej të tregonte se po hakmerrej për ajatollahun, ndaj ndërmori veprime hakmarrëse, duke e ditur shumë mirë se ato do të provokonin një kundërpërgjigje tjetër nga SHBA-ja.

Gjëja e rëndësishme që duhet kuptuar është se regjimi iranian e përkufizon fitoren shumë ndryshe nga SHBA-ja. Për udhëheqjen iraniane, fitore do të thotë thjesht të mbetet në pushtet. Për sa kohë që qarqet e linjës së ashpër e ruajnë kontrollin mbi vendin, gjithçka tjetër është dytësore.

Nga pikëpamja amerikane, ky është një përkufizim i pakuptimtë i suksesit. Ai mund të ketë rëndësi në planin e brendshëm, sepse regjimi dëshiron të projektojë forcë, por mendoj se rreziku më i madh për Teheranin nuk është që SHBA-ja ta shkatërrojë ushtarakisht. Rreziku më i madh është që regjimi të vazhdojë t’u imponojë vështirësi qytetarëve iranianë, derisa ata të mos jenë më të gatshëm t’i durojnë ato. Në të njëjtën kohë, aftësia e qeverisë për të shtypur trazirat e gjera është dukshëm më e dobët sesa ishte madje edhe një vit më parë.

A ka ndryshuar regjimi?

REL: Duke gjykuar nga veprimet e fundit të Teheranit – përfshirë sulmet ndaj objekteve amerikane në Bahrejn dhe Kuvajt – nuk duket se regjimi e ka ndryshuar në mënyrë thelbësore sjelljen e tij. Sa e rëndësishme është kjo përfshirje e drejtpërdrejtë e partnerëve të SHBA-së në Gjirin Persik dhe çfarë do të thotë për stabilitetin rajonal?

James Jay Carafano: Në fakt, mendoj se kjo e bën Iranin të duket gjithnjë e më i dobët. Ndonjëherë ata lëshojnë raketa që nuk godasin asgjë. Madje lëshuan raketa edhe në drejtim të Jordanisë. Nëse e mendoni, sa e pamenduar është kjo nga pikëpamja strategjike? Jordanezët i penguan ato. A e bën kjo Iranin të duket më i fortë apo i bën njerëzit të mendojnë se ai nuk është aspak aq i fortë sa ka pretenduar? Mendoj se e bën të duket më i dobët.

Disa vjet më parë, kur Irani u kundërpërgjigj pas vrasjes së Qassem Soleimanit (komandant i Gardës Revolucionare Islamike që u vra nga SHBA-ja në vitin 2020), ai lëshoi raketa në zona të pabanuara, teksa e sinjalizoi Uashingtonin se nuk dëshironte një përshkallëzim të madh. Kjo kryesisht u bë për efekt propagandistik. Mendoj se edhe kjo vala e fundit e retorikës së Teheranit është pothuajse e njëjtë.

Ky është një rajon ku nderi përkthehet në fuqi dhe ku respektohesh nëse armiqtë ta kanë frikën. Por, armiku më i madh i regjimit iranian nuk janë Shtetet e Bashkuara – është populli iranian. Prandaj, regjimi duhet t’u thotë qytetarëve të vet: “Po luftojmë kundër amerikanëve. Po qëndrojmë të fortë. Jemi të pathyeshëm. E kemi situatën plotësisht nën kontroll”. Ky, para së gjithash është një mesazh për brenda vendit.

Mesazhi nuk i drejtohet vërtet pjesës tjetër të rajonit sepse askush në Irak nuk e beson më. Askush në Arabinë Saudite, Bahrejn, Kuvajt, Jordani – e sigurisht as në Izrael – nuk e beson. Izraelitët e dinë se këtij regjim i është dobësuar ndjeshëm kapaciteti për të vepruar.

Në SHBA, mendoj se ekzistojnë tri reagime kryesore. Një grup këmbëngul se gjithçka që bën administrata është dështim sepse është politikisht kundër Trumpit. Një grup tjetër është thjesht i hutuar. Amerikanët shpesh mendojnë se fitorja nënkupton dorëzimin e njërës palë dhe përfundimin e luftës. Ky konflikt nuk duket kështu, ndaj nuk dinë si ta interpretojnë. Pastaj është një grup i tretë që thotë: “Unë nuk do ta kisha bërë kështu”. Disa besojnë se suksesi kërkon ndryshim të regjimit në Iran. Ky është një mendim legjitim, por ata nuk janë presidenti i SHBA-së.

Nga pikëpamja e Trumpit, mbrojtja e interesave amerikane nënkupton neutralizimin e aftësisë së Iranit për ta kërcënuar rajonin. Ai beson se këtë e ka arritur dhe do të vazhdojë ta bëjë. Regjimi mund të vazhdojë me retorikën e tij nëse kjo i shërben në planin e brendshëm, por nuk besoj se retorika ka ndonjë ndikim domethënës te Trumpi.

Ironikisht, mendoj se kjo krijon rreziqe më të mëdha për vetë regjimin. Trump ka përmendur idenë e investimit të rreth 300 miliardë dollarëve për rindërtimin e ekonomisë iraniane. Çdo ditë që regjimi e refuzon këtë mundësi, iranianët e zakonshëm – që po përballen me telashe ekonomike – kanë arsye të pyesin pse. Ka të ngjarë të pyesin pse po u mohohet rimëkëmbja ekonomike vetëm që udhëheqja aktuale të mbetet në pushtet. Nuk e di sa e qëndrueshme është kjo.

Sërish, nuk besoj se SHBA-ja po synon ndryshimin e regjimit. Të gjithë i kuptojnë rreziqet – migrimin masiv, konfliktet e brendshme dhe paqëndrueshmërinë. Por, nëse ndryshimi ndodh me gjasë do të jetë sepse regjimi vazhdon të mbetet kokëfortë, jo sepse Uashingtoni e ka bërë ndryshimin e regjimit si cak të tij.

REL: Tregjet e naftës kanë reaguar, por shumë më pak sesa kishin frikë shumë analistë. Cilët tregues po vëzhgoni për të kuptuar nëse kjo krizë po shndërrohet në një problem më të gjerë global ekonomik dhe jo thjesht në një tjetër krizë rajonale e sigurisë?

James Jay Carafano: Tregjet reagojnë sa herë ndodh diçka në Lindjen e Mesme. Fakti që çmimet janë rritur në mënyrë modeste krahasuar me krizat e mëparshme tregon se tregjet kanë besim se Irani nuk është më në gjendje të shkaktojë një tronditje të madhe globale në tregun e naftës. Investitorët seriozë e kuptojnë se Irani thjesht nuk ka kapacitet të krijojë një krizë globale energjetike.

Sigurisht, gjithmonë do të ketë lëvizje afatshkurtra të tregjeve të nxitura nga frika dhe spekulimet. Çmimet luhaten sa herë shfaqen lajme të reja. Por, nuk do të kthehemi te benzina me gjashtë dollarë për litër në të gjithë SHBA-në – ndoshta me përjashtim të Kalifornisë. Mendoj se kemi kaluar fazën e frikës së madhe.

Shumica e amerikanëve nuk besojnë se Lindja e Mesme është në prag të Luftës së Tretë Botërore. Ata i shohin titujt e lajmeve, por vazhdojnë jetën e tyre të përditshme. Në një moment, njerëzit ndalojnë së reaguari sa herë që dikush parashikon një katastrofë. Besoj se kemi arritur në atë pikë.

E ardhmja e negociatave

Radio Evropa e Lirë: Irani vazhdon të argumentojë se lehtësimi i sanksioneve dhe rimëkëmbja ekonomike duhet të mbeten në qendër të çdo marrëveshjeje. A ka ende hapësirë për negociata për sanksionet pa u dukur sikur po shpërblehet përshkallëzimi ushtarak?

James Jay Carafano: Absolutisht. Por, nuk ekziston diçka e tillë si të marrësh diçka pa dhënë asgjë në këmbim. Nga pikëpamja amerikane, gjithçka duhet të fitohet. Irani nuk përfiton lehtësim të sanksioneve vetëm sepse kërkon diçka të tillë. Realiteti është se Teherani ka shumë pak ndikim. Mjeti i vetëm i tij negociues është të thotë se mund të ndalojë luftimet. Por, përgjigjja e Uashingtonit është në thelb kjo: “Nëse ndaloni luftimet, kjo është zgjedhja juaj. Vetëm kjo nuk ju siguron lëshime”.

Trump është një negociator. Atij nuk i pëlqejnë luftërat e panevojshme. Nuk dëshiron që jeta e amerikanëve të rrezikohet, edhe pse rreziku për forcat amerikane mbetet relativisht i ulët. Por, ai po ashtu nuk do të bëjë lëshime falas.

Ideja se Irani duhet të përfitojë vetëm sepse e kërkon këtë nuk ka peshë në Uashington. Po ashtu, të kërkosh në tryezën e negociatave atë që nuk e arrite në fushëbetejë nuk ka gjasa të funksionojë me Trumpin. Sa më i dobët të bëhet Irani, aq më pak arsye ka Uashingtoni për të ofruar lëshime shtesë. Kjo është një nga arsyet pse besoj se pjesa më e madhe e retorikës aktuale e Iranit u drejtohet qytetarëve të vet. Nuk mendoj se synon të ndikojë politikën amerikane, sepse nuk besoj se mund ta bëjë këtë. As presioni ndërkombëtar nuk do t’i ndryshojë llogaritjet e Trumpit. Atëherë, kujt po i flet Teherani? Popullit të vet.

REL: Nëse negociatat rifillojnë, çfarë ka ndryshuar në thelb krahasuar me periudhën para përshkallëzimit të fundit? A ka të ngjarë që të dyja palët të rikthehen me objektiva të ndryshëm, apo thjesht me qëndrime më të ashpra negociuese?

James Jay Carafano: Nuk mund të flas në emër të iranianëve. Ajo që mund të them është se nëse rikthehen me të njëjtën qasje që kanë ndjekur deri tani, ka shumë gjasa të marrin sërish të njëjtën përgjigje nga Trumpi. Sa herë që Irani përshkallëzon situatën, del më i dobët seç ishte më parë.

SHBA-ja ka goditur infrastrukturën kryesore të transportit, ka dëmtuar porte, ka shënjestruar aeroporte ushtarake dhe ka degraduar vazhdimisht kapacitetet ushtarake të Iranit. Dhe, kjo nuk ishte as një fushatë ushtarake në shkallë të plotë. Sa herë që Teherani kundërpërgjigjet, pëson humbje të tjera që e bëjnë edhe më të vështirë rimëkëmbjen në aspektin afatgjatë. Ata mund të vazhdojnë të luajnë ato që unë do t’i quaja lojëra të pakuptima, por do të vazhdojnë të përballen me pasoja.

E vetmja gjë që e kufizon realisht Donald Trumpin është instinkti i tij humanitar. Ai do të preferonte që luftimet të përfundonin sepse vdekja dhe shkatërrimi janë, në fund të fundit, të pakuptimta. Ai është plotësisht i gatshëm t’i ndalë ato. Por, kjo do të ndodhë sipas kushteve të tij – jo të Iranit.

REL: Për fund, duke parë përtej ditëve në vijim, çfarë duhet të vëzhgojnë më nga afër analistët? Një rund tjetër përshkallëzimi ushtarak? Kontakte të qeta diplomatike? Apo shenja se të dyja palët po përgatiten për një përballje shumë më të gjatë?

James Jay Carafano: Ajo që duhet të ndjekim vërtet është nëse SHBA-ja do të vazhdojë të forcojë partneritetet rajonale. A po thellohet bashkëpunimi me Irakun? A po ecet përpara me rindërtimin e Sirisë, Libanit dhe Gazës? A po ndërtohen mekanizma më të fortë të mbrojtjes kolektive mes partnerëve rajonalë të SHBA-së? A po zgjerohen korridoret e transportit dhe tregtisë, si IMEC dhe Korridori i Mesëm? Këto janë zhvillimet që do të përcaktojnë suksesin afatgjatë të Amerikës në Lindjen e Mesme.

Shumë njerëz e ndjekin konfliktin me Iranin njësoj si dikush që kontrollon me fiksim llogarinë e kursimeve çdo ditë. Investimi është afatgjatë, por ata përqendrohen te çdo luhatje e vogël. Ta shohësh konfliktin me Iranin në këtë mënyrë do të thotë të humbasësh pamjen më të gjerë.

Duhet të përqendrohemi te prirjet afatgjata që do të formësojnë sigurinë, prosperitetin dhe stabilitetin – jo te fakti nëse sot u lëshua edhe një raketë tjetër.

Kjo më kujton një shaka të vjetër: Një polic sheh një burrë që po kërkon diçka nën një shtyllë ndriçimi natën vonë dhe e pyet se çfarë po bën.

“Po kërkoj çelësat e makinës”, përgjigjet burri.

“Ku i humbe?”.

“Atje poshtë në rrugë”.

“Atëherë pse po kërkon këtu?”.

“Sepse këtu ka më shumë dritë”.

Kjo është ajo që po bëjmë me Iranin. Po kërkojmë aty ku ka më shumë dritë, në vend që të kërkojmë aty ku gjenden përgjigjet reale.