SERBIA APO MAFIA

Në prag të zgjedhjeve të parakohshme parlamentare, Serbia nuk po përballet vetëm me problemin e parregullsive të veçanta, por me një çështje shumë më serioze: a mund të flitet fare për konkurrencë të barabartë politike kur kufiri ndërmjet shtetit, partisë në pushtet, aparatit propagandistik dhe krimit të organizuar është fshirë plotësisht?

Shkruan Dragan Shormaz

Në një demokraci, zgjedhjet nuk janë vetëm dita kur qytetarët shkojnë në vendvotime dhe hedhin fletëvotimet në kutitë e votimit. Ato janë një proces që nënkupton barazi ndërmjet pjesëmarrësve politikë, liri informimi, institucione të pavarura, listë transparente të votuesve dhe mungesë të presionit ndaj votuesve. Nëse këto kushte cenohen, zgjedhjet mund të zhvillohen duke respektuar procedurat formale, por njëkohësisht të mos i përmbushin standardet thelbësore demokratike.

Pikërisht ky është problemi qendror me të cilin përballet Serbia në prag të zgjedhjeve parlamentare të caktuara për 25 tetor 2026. Raportet e vëzhguesve, të dhënat për përfaqësimin në media, problemet me auditimin e listës së votuesve, dyshimet për autenticitetin e disa listave zgjedhore dhe rastet e raportuara të dhunës tregojnë pabarazi të thellë dhe legjitimitet të diskutueshëm të procesit zgjedhor. Rezultati i një procesi të tillë nuk i jep përgjigje vetëm pyetjes se kush do t’i fitojë zgjedhjet, por hap pyetje të reja se sa do ta pasqyrojë rezultati vullnetin e lirë të qytetarëve dhe sa avantazhin që pushteti e fiton përmes kontrollit mbi institucionet dhe hapësirën publike.

Premtimet evropiane pa rezultate demokratike

Pushteti në Beograd prej vitesh i paraqet integrimet evropiane si objektiv strategjik të Serbisë. Megjithatë, perspektiva evropiane nuk mund të reduktohet në takime diplomatike, përkushtim deklarativ ndaj reformave dhe miratimin e ligjeve që duken mirë në raporte. Thelbi i integrimeve evropiane është ndërtimi i institucioneve që e kufizojnë pushtetin, i mbrojnë qytetarët dhe sigurojnë konkurrencë të lirë politike.

Dhe pikërisht në këtë provim Serbia dështon sërish. Rekomandimet e Zyrës së OSBE-së për Institucione Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR), të hartuara pas cikleve të mëparshme zgjedhore, prej vitesh vënë në dukje problemet me listën e votuesve, keqpërdorimin e burimeve publike, presionin ndaj votuesve dhe trajtimin e pabarabartë të aktorëve politikë në media. Edhe pse para fillimit të fushatës u miratuan disa ndryshime ligjore, është më se e qartë se ato kanë mbetur vetëm shkronjë e vdekur në letër.

Raporti i përkohshëm i ODIHR-it, i datës 9 tetor 2026, evidentoi disa përparime në legjislacionin zgjedhor dhe në punën e administratës zgjedhore, por njëkohësisht theksoi se disa rekomandime prioritare ende nuk janë përmbushur, veçanërisht ato që kanë të bëjnë me frikësimin e votuesve dhe keqpërdorimin e burimeve publike.

Ky është dallimi thelbësor ndërmjet reformave formale ligjore dhe ndryshimeve reale e thelbësore demokratike, si dhe ndërmjet miratimit dhe zbatimit të vlerave demokratike evropiane. Një ligj mund të miratohet, por nëse institucionet nuk sigurojnë zbatimin e tij, reforma shndërrohet në dekor politik. Në këtë rast, pushtetit i intereson vetëm të ketë një argument se ka bërë diçka, ndërsa qytetarët vazhdojnë të jetojnë në një sistem ku rregullat nuk vlejnë njësoj për të gjithë.

Veçanërisht problematike është gjendja në Organin Rregullator për Mediat Elektronike (REM). Ndërsa nga Serbia pritet të sigurojë mbikëqyrje të pavarur të mediave elektronike, gjatë përgatitjeve për këto zgjedhje rregullatori mbeti pa një Këshill funksional që të merrte vendime. Komisioni Evropian, në raportin e tij për Serbinë për vitin 2026, vuri në dukje problemet në funksionimin e REM-it dhe mungesën e një reagimi rregullator efektiv ndaj shkeljeve të rregullave mediatike. Tani Këshilli i REM-it ekziston formalisht, por, për shkak të përçarjes së thellë politike brenda këtij organi, ai është plotësisht i bllokuar dhe nuk është në gjendje të miratojë as raportet e shërbimeve të veta profesionale.

Me fjalë të tjera, fushata zgjedhore po zhvillohet në një kohë kur institucioni që duhet të mbikëqyrë një pjesë të hapësirës mediatike është plotësisht i bllokuar dhe jofunksional pikërisht në fushën ku do të duhej të ishte më efektiv.

Rasti i Serbisë tregon se nuk mjafton që pushteti t’u premtojë partnerëve evropianë se do ta rregullojë sistemin zgjedhor dhe do të krijojë kushte të drejta e të ndershme zgjedhore. Është e nevojshme që qytetarët e Serbisë t’i ndiejnë pasojat e këtyre reformave. Nëse kjo nuk ndodh, rekomandimet evropiane mbeten shkronjë e vdekur në letër, ndërsa retorika evropiane shndërrohet në mjet të marketingut politik.

Lista e votuesve si rezervuar i votuesve fantazmë

Një nga problemet më të ndjeshme lidhet me integritetin e Listës së Vetme të Votuesve, pa besueshmërinë e së cilës nuk mund të ketë as proces zgjedhor të besueshëm. Kjo nuk do të thotë se çdo mospërputhje provon automatikisht vjedhje të votave, por do të thotë se çdo dyshim serioz dhe i dokumentuar duhet të verifikohet në mënyrë transparente dhe të pavarur.

Sipas të dhënave të publikuara nga N1 në tetor, duke iu referuar anëtarit të Komisionit për Auditimin e Listës së Votuesve, Ognjen Rašua, numri i letërnjoftimeve të vlefshme u rrit nga rreth 5,99 milionë në 6,225 milionë ndërmjet 18 majit dhe 28 shtatorit 2026. Bëhet fjalë për një rritje prej 235.000 letërnjoftimesh të vlefshme për pak më shumë se katër muaj.

Edhe pse është e rëndësishme të bëhet dallimi ndërmjet asaj që është vërtetuar dhe asaj që dyshohet, është e padiskutueshme se kjo e dhënë kërkon një shpjegim të qartë dhe të verifikueshëm nga institucionet kompetente. Rritja e numrit të letërnjoftimeve të vlefshme, në vetvete, nuk dëshmon se dokumentet u janë lëshuar personave të sjellë nga Republika Srpska, as se ka pasur regjistrim masiv të votuesve që nuk i plotësojnë kushtet ligjore, por ajo ngre një pyetje legjitime, së cilës publiku ka të drejtë t’i marrë përgjigje.

Sa letërnjoftime të reja janë lëshuar për shkak të rinovimit të rregullt të dokumenteve, sa për arsye të tjera administrative dhe sa prej ndryshimeve lidhen me ndryshimin e vendbanimit dhe të statusit zgjedhor? Si përputhen këto të dhëna me numrin dhe strukturën e votuesve të regjistruar? A ekzistojnë përqendrime të pazakonta të ndryshimeve në adresa dhe komuna të caktuara? Si është e mundur që Serbia, e cila për shkak të rënies së lindshmërisë humbet 30.000 banorë në vit, tani të ketë 235.000 votues më shumë krahasuar me ciklin e mëparshëm zgjedhor? Këto janë pyetje të cilave institucionet duhet t’u përgjigjen duke publikuar në mënyrë transparente të dhëna të verifikueshme.

Një problem shtesë është fakti se auditimi gjithëpërfshirës i listës së votuesve nuk ka përfunduar para zgjedhjeve. Më 9 shtator, CRTA paralajmëroi se raporti i Komisionit, afati për dorëzimin e të cilit në Kuvendin Popullor është 28 tetori, mund të përmbajë vetëm gjetje të pjesshme diagnostikuese dhe jo një vlerësim të plotë të saktësisë dhe integritetit të regjistrit. Kështu krijohet një situatë absurde, ku qytetarët duhet të votojnë përpara se publiku të marrë një vlerësim të plotë për besueshmërinë e njërit prej elementeve themelore të procesit zgjedhor.

Njëkohësisht, mediat kanë dokumentuar raste të adresave të diskutueshme dhe mospërputhje në numrin e votuesve të regjistruar. Më 30 shtator, N1 shkroi për votues të evidentuar në adresa si magazina, si dhe për objekte ku gjatë viteve të mëparshme ishin shënuar numra të pazakontë personash të regjistruar, ndërsa rrjetet sociale janë mbushur me fotografi të ftesave për votim të dërguara votuesve fantazmë, për të cilët banorët e ndërtesave në adresat e të cilave janë dërguar ftesat nuk kanë dëgjuar kurrë.

As këtu nuk është e arsyeshme që të gjithë personat me adresa problematike nga pikëpamja administrative të shpallen automatikisht votues fantazmë. Por kur shfaqen parregullsi serioze, veçanërisht kur ato përsëriten në mënyrë masive dhe të vazhdueshme, shteti ka detyrim t’i sqarojë ato, e jo të presë që publiku ta pranojë garancinë e tij se gjithçka është në rregull. Në vend që të japë përgjigjet e kërkuara, regjimi i Vuçiqit u përgjigjet pyetjeve urgjente duke i shpërfillur ato, përmes një fushate negative të shoqëruar me dezinformata dhe manipulime, që synon diskreditimin e Listës Studentore dhe etiketimin e individëve të shquar që kanë kandiduar kundër regjimit.

Një pushtet demokratik nuk ka arsye t’i frikësohet një auditimi transparent. Përkundrazi, ai duhet të jetë i pari që kërkon eliminimin e çdo dyshimi. Refuzimi ose shtyrja e një verifikimi serioz jo vetëm që e thellon mosbesimin, por vë në pikëpyetje legjitimitetin e zgjedhjeve, të cilat ngjajnë më shumë me ato që zhvillohen në Bjellorusinë e Lukaşenkos sesa me zgjedhjet në një shtet serioz kandidat për anëtarësim në BE.

Monopoli mediatik si avantazh zgjedhor

Nëse ekziston një fushë ku pabarazia shihet më qartë, ajo është hapësira mediatike. Sipas monitorimit të CRTA-s për periudhën nga 9 deri më 30 shtator 2026, përfaqësuesit e pushtetit morën 69 për qind të kohës së përgjithshme kushtuar aktorëve politikë në pesë televizione me mbulim kombëtar: RTS, Pink, Prva, B92 dhe Happy. Përfaqësuesve të opozitës iu kushtuan 31 për qind e kohës, kryesisht përmes kronikave mediatike me tone negative. Vetëm Aleksandar Vuçiq zuri 49 për qind të kohës së përgjithshme kushtuar të gjithë aktorëve politikë në këto televizione!

Edhe më domethënës është dallimi në tonin e raportimit. Sipas të njëjtit monitorim, 38 për qind e kohës kushtuar Vuçiqit kishte ton pozitiv, ndërsa nuk u regjistrua asnjë rast me ton negativ. Në të kundërt, plot 90 për qind e kohës kushtuar Ilija Srdanoviqit, kandidatit të parë të Listës Studentore, ishte me ton negativ.

Është e qartë se këto nuk janë vetëm dallime në kohëzgjatjen e paraqitjes në media, por edhe dallime në kushtet politike në të cilat qytetarët formojnë opinionin e tyre. Një aktor politik ka mundësinë të flasë drejtpërdrejt, të paraqesë idetë e veta, të hapë tema dhe të ndërtojë imazhin e tij si burrë shteti. Ndërkohë, konkurrentët e tij shumë më shpesh bëhen objekt i komenteve, akuzave dhe diskreditimit nga të tjerët, pa pasur mundësi të barabartë për t’u përgjigjur.

Kur kësaj i shtohen paraqitjet promovuese të zyrtarëve në programet e zakonshme, kronikat televizive që i paraqesin kundërshtarët politikë si armiq të shtetit dhe përsëritja e përditshme e narrativës për një komplot të pretenduar kundër Serbisë dhe popullit serb në tërësi, bëhet e qartë se problemi nuk qëndron vetëm te sasia e hapësirës mediatike, por edhe te funksioni i saj.

Në Serbinë e Vuçiqit, mediat prej kohësh kanë pushuar së qeni hapësira ku konkurrojnë idetë politike dhe janë shndërruar në instrumente përmes të cilave normalizohet opsioni politik i regjimit, ndërsa çdo përpjekje për krijimin e një alternative delegjitimohet që në fillim.

Veçanërisht e rrezikshme është se kjo qasje nuk shfaqet vetëm në blloqet formale të reklamave zgjedhore, por edhe në programet e zakonshme, emisionet informative, programet e mëngjesit, debatet politike dhe formatet e tjera që kanë shtrirje shumë më të madhe sesa hapësira klasike reklamuese.

Nëse pushteti në këto programe paraqitet si interpretuesi i vetëm legjitim i interesave shtetërore, ndërsa kundërshtarët e tij si kërcënim për sigurinë, atëherë qytetarët nuk marrin një ofertë politike të barabartë, por një pamje të krijuar qëllimisht, e cila u imponon një zgjedhje të rreme ndërmjet stabilitetit të pretenduar dhe kaosit të pretenduar. Në kushte të tilla, votuesi mund të jetë formalisht i lirë të votojë për cilëndo listë, por vendimi i tij formohet në një mjedis informativ që nuk është i lirë nga dominimi politik.

Sulmi ndaj mediave jashtë kontrollit të regjimit: ndryshimi i pronarëve, ndryshimi i politikës editoriale

Pabarazia mediatike nuk krijohet vetëm në studiot televizive, por ndërtohet edhe përmes mekanizmave financiarë, ku, në mënyrë tejet të dyshimtë dhe jotransparente, ndryshimet e pronësisë shoqërohen njëkohësisht me ndryshime të politikës editoriale dhe të kontrollit mbi shpërndarjen e përmbajtjes.

Në pasqyrën e saj të mjedisit zgjedhor dhe mediatik për vitin 2026, CRTA vuri në dukje një sërë ndryshimesh në tregun mediatik, përfshirë shitjen e një pjese të biznesit mediatik të United Group, zgjerimin e Telekom Srbija në tregun e operatorëve kabllorë, ndryshimet në drejtimin e RTS-it dhe ndryshimet në disponueshmërinë e disa kanaleve informative. Organizata paralajmëroi, dhe kjo tashmë po ndodh gjerësisht në terren, se këto ndryshime mund të kontribuojnë në përqendrimin e mëtejshëm të hapësirës mediatike dhe në dobësimin e pluralizmit.

Edhe pse ndryshimi i pronarit, në vetvete, nuk është provë e kontrollit politik, ashtu siç çdo ndryshim i kryeredaktorit nuk nënkupton automatikisht censurë, kur ndryshimet e pronësisë përkojnë me ndryshimet e politikës editoriale, ngushtimin e hapësirës për zërat kritikë dhe zgjerimin e mediave të afërta me pushtetin, atëherë është e qartë se kemi të bëjmë me një operacion të regjimit për të marrë nën kontroll edhe ato pak media që deri më tani nuk kanë qenë nën kontrollin e pushtetit. Ky problem është edhe më i madh kur shtypja e hapur e lirive mediatike dhe operacioni për marrjen nën kontroll të mediave ndodhin në mes të fushatës parazgjedhore, siç po ndodh tani në Serbi.

Pluralizmi mediatik nuk është vetëm çështje e numrit të kanaleve televizive, por edhe e asaj se kush i kontrollon ato, çfarë informacionesh mund të dëgjojnë qytetarët në to dhe nëse pikëpamjet e ndryshme politike trajtohen në mënyrë të barabartë. Në një vend ku televizionet me mbulim kombëtar janë burimi kryesor i informimit për një pjesë të madhe të popullsisë, përqendrimi i fuqisë mediatike bëhet bazë edhe për përqendrimin e pushtetit politik, por edhe për uzurpimin e institucioneve dhe burimeve shtetërore.

Në një situatë kur pushteti ka njëkohësisht avantazh të jashtëzakonshëm në programet e zakonshme televizive, ndikim të fuqishëm mbi ndërmarrjet publike dhe qasje në burimet shtetërore të komunikimit, kufiri ndërmjet fushatës politike dhe propagandës institucionale bëhet pothuajse i padukshëm.

Fushata e zyrtarëve: shteti si burim partiak

Në një sistem demokratik, zyrtari publik ka të drejtë t’i paraqesë rezultatet e punës së tij, por kjo e drejtë nuk do të thotë se ai mund ta shndërrojë funksionin shtetëror në një promovim të pandërprerë parazgjedhor. Problemi lind kur ngjarjet publike, inaugurimet e projekteve infrastrukturore, vizitat në qytete, njoftimet për investime dhe deklaratat për çështjet shtetërore përdoren sistematikisht për promovimin e një liste të vetme politike. Në këtë mënyrë, funksioni shtetëror dhe fushata partiake shkrihen në një produkt të vetëm politik, dhe ky është kriteri kryesor për identifikimin e fushatës së zyrtarëve, një praktikë e ndaluar dhe e dënueshme sipas ligjeve të Serbisë.

Pushteti disponon institucione, automjete zyrtare, kanale publike komunikimi, aparatin administrativ dhe mundësinë që pothuajse çdo ditë të jetë i pranishëm në programet informative. Ndryshe nga ai, konkurrentët e tij politikë nuk kanë qasje as përafërsisht të krahasueshme në këto burime. Edhe gjatë fushatës aktuale, ODIHR ka shprehur shqetësim lidhur me keqpërdorimin e burimeve publike, ndërsa CRTA, në raportin e saj për periudhën para shpalljes së zgjedhjeve, veçoi në mënyrë të posaçme fshirjen e mëtejshme të kufirit ndërmjet shtetit dhe partisë në pushtet si një nga karakteristikat kryesore të përkeqësimit të kushteve zgjedhore.

Në shoqëritë e organizuara në mënyrë demokratike, shteti nuk është dhe nuk duhet të jetë pronë e partisë që ndodhet aktualisht në pushtet. Zyrtarët publikë nuk janë pronarë të institucioneve, por përdorues të përkohshëm të tyre, dhe kanë detyrim ligjor t’u shërbejnë të gjithë qytetarëve, përfshirë edhe ata që do të votojnë kundër tyre.

Kur ky dallim humbet, zgjedhjet shndërrohen në një garë ndërmjet një organizate politike që kontrollon aparatin shtetëror dhe kundërshtarëve që përpiqen të konkurrojnë me të pa pasur mundësi të barabarta. Në kushte të tilla, zgjedhjet nuk janë shprehje e demokracisë, por e prirjeve autoritare të një regjimi që zgjedhjet formale i përdor vetëm si perde për të legjitimuar qëllimet e veta të paligjshme dhe jolegjitime.

Inxhinieria zgjedhore dhe iluzioni i pluralizmit politik

Një problem i veçantë përbëjnë dyshimet për autenticitetin e disa listave zgjedhore. Sipas raportit të CRTA-s, të publikuar më 21 tetor, ekzistojnë dyshime të bazuara se të paktën shtatë nga 18 listat zgjedhore të shpallura janë organizuar në mënyrë fiktive ose si lista satelite. Veçanërisht bien në sy listat ruse, në të cilat pothuajse nuk ka emra rusë, por përfaqësohen ekskluzivisht nga rusofilë vendas dhe shërbëtorë të regjimit të Putinit. Misioni vëzhgues ka ngritur gjithashtu çështje të diskutueshme lidhur me vërtetimin e nënshkrimeve të mbështetjes për disa lista, përfshirë pretendimet se nënshkrimet janë vërtetuar pa praninë e votuesve. Këto janë pretendime serioze të një organizate vëzhguese, të cilat gjithashtu vënë në pikëpyetje legjitimitetin dhe ligjshmërinë e të gjithë procesit zgjedhor.

Mekanizmi i të ashtuquajturave lista fantazmë ose satelite nuk është i ri në praktikën politike serbe. Thelbi i tij qëndron në paraqitjen para votuesve të një konkurrencë politike që duket më e gjerë, ndërkohë që disa lista mund të përdoren për t’i hutuar votuesit, për t’i shpërndarë votat ose për të krijuar avantazh shtesë politik.

Problemi bëhet veçanërisht serioz kur lista të tilla paraqiten si përfaqësuese autentike të pakicave kombëtare, sepse në këtë mënyrë nuk cenohet vetëm barazia e aktorëve politikë, por keqpërdoret edhe mekanizmi i krijuar për mbrojtjen e të drejtave të pakicave. Në zgjedhjet parlamentare të vitit 2026 janë shpallur edhe lista që thirren në identitetin kombëtar rus. Ndër të tjera, Komisioni Republikan i Zgjedhjeve (RIK) shpalli listën „Partia e Unitetit Ruso-Serb: Rusët dhe serbët – vëllezër përgjithmonë“ dhe „Partia Ruse – Serbia në BRICS“, duke u dhënë statusin e listës së pakicës. Të njëjtin status e mori edhe lista „Zgjedh DREJTËSINË – Zgjedh të ARDHMEN – Koalicioni FUQIA“, e cila pretendohet se përfaqëson pakicën kombëtare greke dhe drejtohet nga njëfarë Ferid Buliq, i panjohur për publikun e gjerë.

Ekzistenca e këtyre listave është dëshmi e përpjekjeve për ta shfrytëzuar statusin e pakicës pa pasur synim real përfaqësimin e asaj bashkësie, gjë që përbën një tjetër keqpërdorim në vargun e keqpërdorimeve të regjimit.

Problemi thelbësor nuk është fakti që në zgjedhje marrin pjesë shumë parti, por se pluralizmi simulohet për të fshehur pabarazinë e konkurrencës reale politike. Demokracia nuk nënkupton vetëm një numër të madh emrash në fletëvotim. Ajo nënkupton që pas këtyre emrave të qëndrojnë aktorë të vërtetë politikë, të cilët kanë mundësi të konkurrojnë lirisht për mbështetjen e qytetarëve.

Presionet, kërcënimet dhe dhuna: çmimi i mospajtimit politik

Presioni ndaj punonjësve, kërcënimet ndaj aktivistëve, sulmet fizike, frikësimi dhe shënjestrimi me motive politike përbëjnë një goditje të drejtpërdrejtë ndaj së drejtës së votës. Qytetarët e Serbisë sot përballen me frikën se për shkak të votës së tyre mund ta humbasin vendin e punës, të pësojnë pasoja në vendin e punës ose të bëhen shënjestër e dhunës. Në raportin e saj të përkohshëm, CRTA deklaroi se gjatë tri javëve të para ishin regjistruar 49 incidente. Organizata vuri në dukje raste frikësimi, dhune, mbikëqyrjeje të paligjshme dhe veprime policore që ngritën dyshime për motive të mundshme politike. Në një raport të mëvonshëm për fushatën, CRTA deklaroi se deri në javën e fundit ishin regjistruar gjithsej 116 incidente që përfshinin dhunë fizike dhe kërcënime verbale.

Të dhëna të tilla nuk nënkuptojnë se çdo incident është urdhëruar drejtpërdrejt nga pushteti, por tregojnë qartë se fushata zgjedhore po zhvillohet në një atmosferë ku siguria dhe liria e veprimit politik janë shndërruar në çështje serioze, gjë që përbën pasojë të drejtpërdrejtë të veprimtarisë së regjimit dhe falangave të tij. Edhe pse shteti ka detyrim ligjor ta hetojë çdo rast, t’i mbrojë qytetarët e rrezikuar dhe të përcaktojë përgjegjësinë e autorëve, organet e tij në këto situata sillen në mënyrë pasive dhe nuk i ndjekin penalisht personat e afërt me regjimin.

Veçanërisht shqetësuese është që dhuna ndaj kundërshtarëve politikë në hapësirën publike relativizohet, justifikohet ose paraqitet si pasojë e pashmangshme e veprimtarisë së tyre politike. Vetë Aleksandar Vuçiq nuk e humb rastin të theksojë se kush është më i fortë në rrugë dhe kush ka pas vetes një ushtri të armatosur, policinë dhe falangat kriminale.

Frika nga lufta civile si instrument parazgjedhor

Përveç pabarazisë në media dhe në terren, fushata shoqërohet edhe me prodhimin intensiv të narrativave për plane të pretenduara për rrëzimin e dhunshëm të pushtetit, veprimtarinë e shërbimeve të huaja dhe përgatitjet për përplasje paszgjedhore. Ndërkohë, organet shtetërore kompetente deri më tani nuk kanë paraqitur asnjë provë të besueshme për dukuri të tilla. Kjo tregon se po zhvillohet një përpjekje për të krijuar një atmosferë në të cilën konkurrenca politike paraqitet si pjesë e një komploti më të gjerë kundër shtetit. Në këtë mënyrë bëhet çnjerëzimi dhe diskualifikimi i konkurrencës legjitime politike, ndërsa gara zgjedhore largohet nga kornizat demokratike.

Associated Press raportoi më 21 tetor për arrestimin e gjashtë personave të dyshuar për planifikim të pretenduar të dhunës në prag të zgjedhjeve, për të cilin, përveç një njoftimi të shkurtër të policisë, publiku deri më tani nuk ka marrë asnjë provë. Kjo ngre dyshime të bazuara se kemi të bëjmë me një përpjekje për instrumentalizimin e rasteve konkrete të sigurisë, të cilat shndërrohen në një narrativë politike sipas së cilës çdo kundërshtar i pushtetit është pjesëmarrës i mundshëm në një grusht shteti, agjent i huaj ose pjesë e një plani për nxitjen e luftës civile. Një retorikë e tillë ka një funksion të qartë politik. Ajo e zhvendos debatin nga çështjet e korrupsionit, cilësisë së institucioneve, standardit të jetesës dhe kushteve zgjedhore, drejt çështjes së mbrojtjes së pretenduar të shtetit nga armiqtë e brendshëm dhe të jashtëm.

Në vend që qytetarët të vlerësojnë rezultatet e pushtetit dhe programet e pjesëmarrësve në zgjedhje, prej tyre pritet të zgjedhin ndërmjet një regjimi që paraqitet si vija e fundit e mbrojtjes së shtetit dhe kundërshtarëve që portretizohen si kërcënim për sigurinë kombëtare. Kjo është veçanërisht e rrezikshme në një shoqëri të polarizuar, ku regjimi i etiketon kundërshtarët e tij politikë si armiq të shtetit, duke mos kontribuar në uljen e tensioneve, por duke i thelluar edhe më tej ndarjet dhe duke ngushtuar hapësirën për mospajtim legjitim politik.

Zgjedhjet nuk janë vetëm numërim i votave

Kur të gjitha këto dukuri shqyrtohen së bashku, bëhet e qartë se problemi i Serbisë nuk mund të reduktohet në një dukuri të vetme, një emision televiziv, një listë zgjedhore apo një incident. Bëhet fjalë për një grup problemesh të ndërlidhura që ndikojnë në të gjithë procesin zgjedhor: një rregullator jofunksional, një auditim të papërfunduar të listës së votuesve, pabarazi mediatike, keqpërdorim të burimeve publike, dyshime për autenticitetin e listave zgjedhore, presione ndaj kundërshtarëve politikë dhe një atmosferë frike që shoqëron fushatën.

Secila prej këtyre dukurive e vë drejtpërdrejt në pikëpyetje legjitimitetin e të gjithë procesit zgjedhor. Në vend që ta përmirësojë situatën, pushteti jo vetëm që i shpërfill hapur kundërshtimet dhe kallëzimet, por me veprimet e tij në terren e nxit hapur vazhdimin e kësaj praktike.

Pikërisht për këtë arsye standardet ndërkombëtare janë të rëndësishme. Ato nuk ekzistojnë për të përcaktuar se kush duhet t’i fitojë zgjedhjet në Serbi, por për t’u mundësuar qytetarëve të vendosin lirisht se kush do t’i përfaqësojë. Një pushtet që është i sigurt në mbështetjen që gëzon nuk ka arsye t’i frikësohet mbikëqyrjes së pavarur mediatike, auditimit të plotë të listës së votuesve, transparencës së financimit të fushatës dhe hetimit të çdo rasti të raportuar të presionit. Përkundrazi, ai duhet të këmbëngulë në këto masa, sepse në këtë mënyrë do të dëshmonte se legjitimiteti është më i rëndësishëm për të sesa avantazhi politik i çastit.

Megjithatë, kur reformat shtyhen, institucionet mbeten të bllokuara dhe kritikët paraqiten si armiq të shtetit, lind dyshimi i arsyeshëm se qëllimi është ruajtja e një sistemi në të cilin pushteti nuk ka nevojë të fitojë vetëm përmes ofertës politike, por mund të llogarisë edhe në avantazhin që i siguron kontrolli mbi hapësirën publike.

Serbia nuk ka nevojë që manipulimi i çdo fletëvotimi të jetë i provuar për t’u përballur me një problem serioz të kushteve zgjedhore. Mjafton që një pjesë e qytetarëve të mos ketë qasje të barabartë në informacion, që një pjesë e aktorëve politikë t’u nënshtrohet presioneve, që institucionet të mos jenë në gjendje t’i eliminojnë dyshimet e bazuara dhe që funksioni shtetëror të shndërrohet në vazhdimësi të fushatës partiake. Nëse pushteti kontrollon kushtet në të cilat konkurron, nëse rregullat ekzistojnë vetëm në letër dhe nëse institucionet nuk mund të garantojnë zbatimin e tyre të barabartë, atëherë përballemi me një krizë të legjitimitetit demokratik dhe me një përpjekje të hapur të regjimit të Vuçiqit për të zbatuar në Serbi skenarin bjellorus ose gjeorgjian.

Megjithatë, ajo që i shpëton përllogaritjeve të tij është gjeografia e Serbisë dhe fakti se ajo nuk është një shtet që mund t’ia lejojë vetes një regjim të modeluar sipas atij që Aleksandar Lukashenko vendosi në Bjellorusi. Ky Aleksandar tjetër shumë shpejt do të duhet të përballet me pasojat e manipulimeve të tij zgjedhore dhe të të gjitha marifeteve të tjera.

/The Geopost/