Nga Banjska deri te Kongresi i SHBA-së: Kosova gjithnjë e më afër NATO-s, Serbia po zhytet në vetizolim

Zhvillimet aktuale që lidhen me të ardhmen e Kosovës tregojnë se shteti më i ri në Ballkan ndodhet në një kontekst krejtësisht tjetër ndërkombëtar dhe rajonal sesa vetëm disa vite më parë.

Ndërsa Beogradi vazhdon të insistojë formalisht në politikën e “neutralitetit të statusit”, ruajtjen e Rezolutës 1244 (e cila ka shërbyer si bazë juridike për shpalljen e Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës) dhe neutralitetin ushtarak të Serbisë, realiteti në terren po lëviz në drejtim të kundërt.

Kosova po e thellon gradualisht integrimin në strukturat perëndimore të sigurisë dhe ato politike, ndërsa Serbia po mbetet gjithnjë e më shumë e bllokuar mes paaftësisë për të zbatuar procesin e dakorduar të normalizimit të marrëdhënieve, kalkulimeve të brendshme politike të Vuçiqit dhe një politike të jashtme kontradiktore.

Një nga ngjarjet kyçe të javëve të fundit është vendimi i shkallës së parë në rastin Banjska. Gjykata Themelore në Prishtinë i dënoi Blagoje Spasojeviqin dhe Vladimir Toliqin me burgim të përjetshëm, ndërsa Dushan Maksimoviqi u dënua me 30 vjet burg për pjesëmarrje në sulmin terrorist në Banjskë në shtator të vitit 2023. Gjykata konstatoi se grupi kishte vepruar me qëllim destabilizimin e rendit kushtetues të Kosovës, tentimin për pushtimin e veriut të Kosovës dhe bashkimin e tij me Serbinë.

Peshë të veçantë politike këtij rasti i jep fakti se Milan Radoiçiqi, i cili publikisht mori përgjegjësinë për organizimin e aksionit, vazhdon të jetë i qasshëm për autoritetet serbe në Serbi, pa u përballur me ndonjë procedim serioz gjyqësor. Pikërisht për këtë arsye, vendimi i Gjykatës në Prishtinë ka hapur çështjen e përgjegjësisë politike dhe komanduese të strukturave të afërta me pushtetin në Beograd.

Mediat pro-regjim dhe “qentë roje” të Vuçiqit pothuajse e kanë heshtur plotësisht këtë temë, gjë që tregon se Banjska është shndërruar në një çështje politikisht të pakëndshme për regjimin në Beograd. Në të njëjtën kohë, Prishtina me të drejtë thekson se ky rast është dëshmi se Serbia mbështet drejtpërdrejt destabilizimin e veriut të Kosovës. Vetë Vuçiqi nuk tha asnjë fjalë për vendimin gjyqësor; një qëndrim aspak burrështetas, madje mund të konkludohet se një sjellje e tillë është frikacake.

Në aspektin politik, Banjska e ka dobësuar më tej pozitën ndërkombëtare të Serbisë, si në çështjen e normalizimit të marrëdhënieve me Kosovën, ashtu edhe në raportet e saj me vendet perëndimore. Pas ngjarjeve të vitit 2023, një pjesë e partnerëve perëndimorë kanë filluar ta shohin më hapur politikën e sigurisë së Serbisë si faktor rreziku dhe paqëndrueshmërie rajonale, veçanërisht në kontekstin e pushtimit rus të Ukrainës dhe ndjeshmërisë në rritje të NATO-s ndaj pikave të mundshme të destabilizimit në Evropë.

Paralelisht me këtë, Kosova po hyn në një fazë të re të paqëndrueshmërisë së brendshme politike përmes zgjedhjeve të jashtëzakonshme parlamentare të caktuara për 7 qershor. Edhe pse Lista Serbe gjatë viteve të fundit ka kaluar nëpër polemika serioze politike dhe ndërkombëtare, përfshirë akuzat për lidhje të ngushta me struktura kriminale dhe individë të lidhur me Banjskën, ajo vazhdon të gëzojë mbështetjen e hapur të regjimit të Vuçiqit.

Kjo tregon paradoksin e thellë të politikës së Serbisë ndaj Kosovës: edhe pas Banjskës, sanksioneve, presioneve ndërkombëtare dhe dëmtimit serioz të kredibilitetit në Perëndim, Vuçiqi nuk ka ofruar një strategji të re dhe as një infrastrukturë të re politike për serbët në Kosovë. Në vend të ridefinimit të politikës, ai vazhdon të mbështetet te të njëjtët aktorë kriminalë dhe te të njëjtët mekanizma të kontrollit politik.

Një qasje e tillë mund ta ruajë afatshkurtër kontrollin politik të Beogradit mbi serbët e Kosovës, por në planin afatgjatë e thellon më tej izolimin e tyre ndërkombëtar dhe varësinë nga pushteti qendror në Serbi, i cili ka gjithnjë e më pak për t’u ofruar.

Arrestimi i pesë agjitatorëve në Graçanicë dëshmon se Lista Serbe do ta ketë gjithnjë e më të vështirë të përdorë mjetet e presionit për të siguruar vota.

Ndërkohë, konteksti ndërkombëtar po ndryshon me shpejtësi. Në Kongresin Amerikan është nisur një iniciativë që promovon integrimin më të thellë të Kosovës në strukturat euroatlantike, përfshirë edhe idenë e anëtarësimit në NATO. Edhe pse pranimi formal i Kosovës në NATO ende nuk është drejtpërdrejt në rend dite për shkak se katër vende anëtare të Aleancës nuk e njohin Kosovën, vetë fakti që për këtë çështje po flitet gjithnjë e më hapur paraqet një tregues serioz të ndryshimit të qasjes perëndimore ndaj Ballkanit.

Në fund të fundit, as njohja e Kosovës nga të gjitha shtetet anëtare të Aleancës nuk është domosdoshmërisht e nevojshme. Këto shtete mund të votojnë për Kosovën si territor, pasi Prishtina ushtron në mënyrë të padiskutueshme sovranitet mbi territorin e saj. Mbetet vetëm që të sigurohet prania e plotë e ushtrisë së Kosovës në veri dhe procesi do të konsiderohej i përmbyllur.

Jam i bindur se kjo do të ndodhë pas zgjedhjeve të ardhshme dhe në bashkëpunim me KFOR-in. Nuk është aspak e pamundur që, për shkak të shmangies së arritjes së “Marrëveshjes përfundimtare juridikisht detyruese për normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Serbisë dhe Kosovës”, katër shtetet që janë njëkohësisht anëtare të Bashkimit Evropian, për shkak të obstruksioneve të Beogradit, të vendosin ta njohin Kosovën.

Për Perëndimin, veçanërisht pas luftës në Ukrainë, Ballkani po shihet gjithnjë e më pak si një “konflikt i ngrirë” dhe gjithnjë e më shumë si pjesë e arkitekturës së gjerë evropiane të sigurisë. Në këtë kuadër, Kosova sot trajtohet si partner sigurie i Perëndimit, ndërsa Serbia perceptohet gjithnjë e më shumë si një aktor i pasigurt që përpiqet të balancojë mes Perëndimit, Rusisë dhe Kinës.

Një problem shtesë për Serbinë është fakti se politika e “katër shtyllave” ose “katër karrigeve” po bëhet gjithnjë e më pak e qëndrueshme në kushtet e polarizimit të ri gjeopolitik. Në rrethanat e përshkallëzimit të konfliktit ndërmjet Perëndimit dhe Rusisë, si dhe rivalitetit mes Kinës dhe Shteteve të Bashkuara, hapësira për balancim në politikën e jashtme po ngushtohet.

Serbia formalisht mbetet kandidate për anëtarësim në Bashkimin Evropian, por në të njëjtën kohë refuzon harmonizimin me vendimet kryesore të politikës së jashtme evropiane, para së gjithash me sanksionet kundër Rusisë. Së bashku me erozionin gjithnjë e më të dukshëm të demokracisë brenda vendit, kjo po prodhon mosbesim në rritje te partnerët perëndimorë ndaj qëllimeve reale të politikës së jashtme dhe sinqeritetit të Beogradit zyrtar.

Në këtë kontekst, këmbëngulja për neutralitet ushtarak po bëhet gjithnjë e më e ndërlikuar dhe më e dëmshme për sigurinë e Serbisë. Neutraliteti gjatë dekadës së kaluar ishte një formulë politike afatshkurtër për balancimin ndërmjet qendrave të ndryshme ndërkombëtare të fuqisë, por sot ai përfaqëson një pozicion pasiv pa një drejtim të qartë strategjik.

Ndërsa Kosova po ndërton bashkëpunimin e saj të sigurisë me NATO-n dhe Shtetet e Bashkuara, Serbia mbetet mes bashkëpunimit formal me NATO-n përmes programit Partneriteti për Paqe dhe mbështetjes politike më tepër imagjinare te Rusia dhe Kina në Këshillin e Sigurimit të OKB-së.

Problemi kyç për Serbinë është fakti se aktualisht nuk ekziston një strategji e qëndrueshme për të dalë nga qorrsokaku i Kosovës. Konflikti i ngrirë nuk funksionon më si një opsion stabil, sepse marrëdhëniet ndërkombëtare po ndryshojnë me shpejtësi. Nga njëra anë, Serbia nuk ka forcën politike për njohjen formale të Kosovës, ndërsa nga ana tjetër nuk ka as kapacitetin për ta ndalur ose qoftë edhe për ta ngadalësuar integrimin ndërkombëtar të Kosovës.

Për këtë arsye, çështja e Kosovës sot po shndërrohet gjithnjë e më pak në pyetjen “a do të integrohet Kosova në strukturat perëndimore”, dhe gjithnjë e më shumë në pyetjen se me çfarë shpejtësie do të zhvillohet ky proces dhe çfarë pasojash do të ketë për Serbinë vazhdimi i politikës aktuale të vetizolimit, pa një strategji të qartë afatgjatë.

Autor: Dragan Shormaz