“Koha që Serbia të përballet me pasojat”: Brukseli ndryshon ton pas funeralit të Mlladiqit

Lavdërimi i kriminelëve të luftës, si dhe funerali i kriminelit të dënuar të luftës Ratko Mlladiq, i cili u dënua për gjenocid, krime lufte dhe krime kundër njerëzimit nga një gjykatë ndërkombëtare, me elementë nderimesh shtetërore në Serbi, ngre një pyetje serioze se sa i gatshëm është shteti të pranojë vlerat evropiane dhe t’i përkthejë ato në veprime konkrete – që është, në mënyrë deklarative, qëllimi strategjik i Beogradit zyrtar.

Megjithatë, kjo është gjithashtu një provë serioze për institucionet evropiane, pasi ato tani duhet të tregojnë nëse janë vërtet të gatshme të mbrojnë vlerat evropiane kur ato sfidohen drejtpërdrejt dhe nëse do të ketë pasoja konkrete për shkeljen e tyre.

Komisioni Evropian (KE), presidenti i të cilit ka një marrëdhënie të ngushtë të provuar me Presidentin serb Aleksandar Vuçiq, fillimisht nuk e vlerësoi faktin që funerali i Ratko Mlladiq u mbajt në Beograd me nderime shtetërore.

Brukseli ndryshoi rrënjësisht tonin një ditë më vonë, kur udhëheqësit e institucioneve evropiane lëshuan një deklaratë të përbashkët mbi funeralin.

Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, dhe Presidenti i Këshillit Evropian, Antonio Costa, thanë në një deklaratë të përbashkët se “pamjet nga funerali i djeshëm i Ratko Mlladiq.

“Elementet e mbështetjes zyrtare, si dhe prania e disa zyrtarëve të lartë serbë në funeral, janë thellësisht për të ardhur keq. Ato tregojnë një dështim për t’u përballur me një kapitull të errët në historinë e kohëve të fundit evropiane dhe janë në kundërshtim me vlerat mbi të cilat bazohet rruga e Serbisë drejt Bashkimit Evropian”, thanë Von der Leyen dhe Kosta.

John O’Brennan, profesor i politikës evropiane në Universitetin Maynooth dhe drejtor i Qendrës për Studime Evropiane dhe Euroaziatike të universitetit, beson se Brukseli duhet të shkojë një hap më tej.

“Edhe pse Komisionerja Kos (Marta) lëshoi ​​një deklaratë të fortë dhe anuloi vizitën e saj të ardhshme në Serbi, reagimi vërtet i fortë i BE-së duhet të kishte qenë një pezullim i plotë i procesit të pranimit të Serbisë në Bashkimin Evropian. E vetmja gjuhë që njerëz si (Presidenti serb) Vuçiq e respektojnë ose e kuptojnë është gjuha e forcës, pa errësirë ​​dhe droje”, vlerësoi Profesor O’Brennan për Radion Evropa e Lirë.

“Ditët e fundit kanë sjellë në jetë disa nga tmerret më të këqija të viteve 1990 dhe asnjë vend kandidat për në BE nuk duhet të kishte vepruar në mënyrën siç ka vepruar Serbia”, tha O’Brennan.

Mediat sociale u përmbytën gjithashtu me komente nga aktorët politikë në Bruksel, dhe ndër më të zëshmit ishin anëtarët e Parlamentit Evropian, të cilët njoftuan se do të kërkonin heqjen ose pezullimin e ndihmës financiare për Serbinë.

Megjithatë, mbetet e hapur pyetja se sa larg është i përgatitur të shkojë Bashkimi Evropian, në rastin e Serbisë, për të zbatuar qëndrimin e tij të përsëritur shpesh se “nuk ka vend në BE për glorifikimin e kriminelëve të luftës dhe mohimin e gjenocidit”.

‘Koha që Serbia të përballet me pasojat’

O’Brennan beson se shumë shpesh Komisioni Evropian dhe disa shtete anëtare të BE-së kanë qenë të gatshme të mbyllin sytë ndaj abuzimeve në Serbi, kryesisht sepse e shihnin Beogradin si çelësin e stabilitetit gjeopolitik në Ballkan. Kishte një vlerësim se vendi, nëse lihej jashtë Bashkimit Evropian, mund të bëhej një burim potencial i paqëndrueshmërisë dhe kaosit.

“Tani është koha që Serbia të përballet me pasojat. Kjo duhet të nënkuptojë vendosjen e sanksioneve serioze materiale ndaj regjimit në Beograd. Nuk mund të jesh kandidat për anëtarësim në BE dhe në të njëjtën kohë të lavdërosh kriminelët e luftës. Imagjinoni Gjermaninë të organizojë funerale shtetërore për Heinrich Himmler ose Hermann Göring vite pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore”, tha O’Brennan.

Michael Leigh, ish-drejtor për zgjerimin në Komisionin Evropian dhe tani një bashkëpunëtor i lartë në organizatën kërkimore Bruegel me seli në Bruksel, paralajmëron se sjellja dhe mesazhet e udhëheqjes serbe nuk janë pa pasoja për rrugën evropiane të vendit.

“Ngjarje të tilla nuk janë pa pasoja. Serbia është shumë poshtë potencialit të saj kur bëhet fjalë për afrimin me BE-në, kryesisht pikërisht sepse qëndrime të tilla mbeten të përhapura në vend. Progresi i saj drejt anëtarësimit në BE do të ishte shumë më i shpejtë nëse udhëheqësit serbë do të tregonin, përmes veprimeve të tyre, jo vetëm fjalëve, një angazhim ndaj demokracisë, sundimit të ligjit, të drejtave të pakicave dhe marrëdhënieve të fqinjësisë së mirë”, tha Lee për Radion Evropa e Lirë.

A do të ketë pasoja në procesin e integrimit evropian?

Kryeministri kroat Andrej Plenković deklaroi më 7 shtator se glorifikimi i kriminelit të luftës Ratko Mlladiq është thelbësisht i papajtueshëm me vlerat mbi të cilat bazohet integrimi evropian.

“Kushdo që i jep nderime shtetërore një krimineli lufte të dënuar nuk e kupton se për çfarë përfaqëson Bashkimi Evropian dhe nuk ndan të njëjtat vlera të demokracisë, sundimit të ligjit, respektit për të drejtat e njeriut dhe solidaritetit evropian”, tha Plenkoviç gjatë një fjalimi në forumin e Cernobbio në Itali.

Kroacia, si anëtare e plotë e BE-së, ka të drejtën e vetos ndaj çdo vendimi që lidhet me zgjerimin.

Michael Lee vë në pikëpyetje edhe gatishmërinë e autoriteteve serbe për të përkthyer vlerat e projektit evropian në veprime konkrete politike, duke paralajmëruar se pa përparim në përballjen me të kaluarën dhe pajtim rajonal, nuk mund të ketë përparim serioz drejt anëtarësimit. Ai u dërgon të njëjtin mesazh politikanëve nga rajoni që kanë shprehur keqardhje për vdekjen e Mlladiqit.

“Angazhimi i qeverisë serbe ndaj vlerave mbi të cilat është themeluar Bashkimi Evropian ende nuk është konfirmuar me veprime konkrete. Fatkeqësisht, disa udhëheqës të vendeve të tjera të Ballkanit Perëndimor kanë shprehur ngushëllime me rastin e vdekjes së Mlladiqit. Kjo tregon se rajoni ende duhet të bëjë përparim të konsiderueshëm në procesin e pajtimit dhe respektimit të vlerave themelore përpara se të jetë gati për anëtarësim në BE”, vlerësoi Li.

Profesori O’Brennan thekson se nderimi i Mlladiqit përmes elementëve shtetërorë në funeral ngre pyetje serioze në lidhje me të drejtën e Serbisë për anëtarësim në BE.

“Ndryshe nga Gjermania, Serbia nuk ka përjetuar kurrë një moment përballjeje morale me fajin e krimeve të luftës, as nuk ka pasur një homolog të kancelarit gjerman Willy Brandt, i cili u gjunjëzua në Poloni dhe kërkoi falje për krimet gjermane. Beogradi nuk është përballur kurrë vërtet me trashëgiminë e etno-nacionalizmit dhe gjenocidit të kryer nga njerëz si Mlladiq dhe Milosheviç”, thotë profesori irlandez dhe eksperti për çështjet në rajonin e Ballkanit Perëndimor.

“Në vend të kësaj, udhëheqësit serbë vazhdojnë të gënjejnë, të errësojnë faktet dhe të kërcënojnë fqinjët e tyre. Ndërkohë, ata i afrohen Moskës dhe e përdorin Bashkimin Evropian si një shënjestër të lehtë. Kjo është arsyeja pse është koha t’i japim fund farsës së anëtarësimit të mundshëm të Serbisë në BE. Nuk mund të jesh në BE dhe në të njëjtën kohë të vazhdosh të adhurosh në altarin e ultranacionalizmit gjenocidal”, vlerëson ai.

Megjithatë, pavarësisht nëse funerali i kriminelit të dënuar të luftës Ratko Mlladiq do të trajtohet si një ngjarje me nderime shtetërore apo jo, Serbia mbetet aty ku ishte për sa i përket integrimit evropian – në një proces negociatash anëtarësimi praktikisht të ngrirë.

Arsyet për këtë janë, para së gjithash, situata në vend, veçanërisht kur bëhet fjalë për sundimin e ligjit, por edhe mungesa e përputhshmërisë me politikën e jashtme dhe sanksionet e BE-së, veçanërisht ndaj Rusisë.

Prandaj, pasojat e mundshme të ngjarjeve që lidhen me funeralin e Mlladiqit mund të jenë të një natyre materiale ose diplomatike dhe jo të një ndryshimi të drejtpërdrejtë në statusin e procesit të negociatave.

Dy momente të fundit që do të tregojnë nëse do të ketë pasoja

Vizita e mundshme e Presidentit të Komisionit Evropian në Serbi si pjesë e një turneu ballkanik dhe paratë që Serbia mund të marrë potencialisht nga Plani i Rritjes së Ballkanit Perëndimor janë dy momente në të cilat mund të bëhet më e qartë se sa i përgatitur është Brukseli të tregojë se Serbia do të mbajë pasojat për glorifikimin e kriminelëve të luftës.

Ursula von der Leyen është planifikuar të zhvillojë turneun e saj të rregullt vjetor në rajon në fillim të tetorit dhe, sipas zyrtarëve të KE-së, për herë të parë “mundësia e anashkalimit të Serbisë nuk po përjashtohet”.

Duhet pranuar se ky do të ishte një hap jashtëzakonisht ekstrem. Edhe pse gjasat që kjo të ndodhë janë të ulëta, njoftimi i fundit i përbashkët nga Von der Leyen dhe Antoni Costa mund të jetë një aluzion për një vendim të tillë.

Nëse ajo vjen në Beograd, Von der Leyen mund të zgjedhë, si një fitore e Pirros, të shmangë takimin me presidentin serb para kamerave, si dhe të mos mbajë një konferencë për shtyp. Sidoqoftë, autoritetet padyshim mund ta përdorin mbërritjen e saj për ta paraqitur atë si një konfirmim të mbështetjes për perspektivën evropiane të Serbisë dhe qeverinë aktuale.

Tashmë ekziston një precedent për shmangien e një konference për shtyp. Vitin e kaluar, Von der Leyen nuk u shfaq para mediave gjatë vizitave të saj në Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut, duke e justifikuar vendimin me fushatën zgjedhore në të dyja vendet.

Nëse mbizotëron mendimi se nuk është e përshtatshme të vizitohet Serbia në këtë kohë, ekziston një mundësi rezervë: që Presidenti i KE-së të mos shkojë as në Bosnjë dhe Hercegovinë, gjë që do të zbutte pasojat politike të një anulimi të mundshëm të vizitës në Beograd.

Burime jozyrtare brenda Komisionit Evropian i konfirmuan Radios Evropa e Lirë se vizita në Bosnjë dhe Hercegovinë është gjithashtu e diskutueshme (me kusht që Serbia të mos jetë pjesë e planit).

Paratë e caktuara për Serbinë mund të jenë gjithashtu një tregues i drejtimit që po merr Brukseli. Burimet financiare nga Plani Evropian i Rritjes për Ballkanin Perëndimor janë kryesisht të kushtëzuara nga marrëdhëniet e fqinjësisë së mirë dhe bashkëpunimi rajonal.

Pagesat e reja për vendet në rajon priten më vonë këtë vjeshtë.

Nëse dhe sa do të marrë Serbia nga kjo paketë në gjysmën e dytë të vitit, do të jetë një tregues tjetër i gatishmërisë së Brukselit për të reaguar ndaj ngjarjeve që ndodhën midis 27 gushtit dhe 7 shtatorit.