A po bëhet Serbia shënjestra e re e Putinit?

Mbetet për t’u parë nëse presidenti rus, Vladimir Putin e ka kaluar tashmë “vijën e kuqe” të Donald Trump dhe nëse Uashingtoni është gati të vendosë sanksione më të dhimbshme ndaj Rusisë, thotë ish-diplomati amerikan John B. Craig, një bashkëpunëtor i lartë në Rrjetin Transatlantik të Lidershipit në Uashington dhe anëtar i bordit këshillimor të Institutit për Politikë dhe Ekonomi të Evropës Juglindore, në një artikull të publikuar nga Euronews, se Moska po e zgjon administratën e presidentit amerikan me sfidën e saj të vazhdueshme dhe aktivitetet e papërgjegjshme në fqinjësi.

Putin po përgatitet për një betejë të gjatë politike ndikimi me Uashingtonin, pohon Craig.
Serbia, një vend i Ballkanit Perëndimor që është gjithashtu miqësor me Rusinë, tani duket të jetë një shënjestër e re.

Edhe pse Serbia konsiderohet një aleat tradicional i Rusisë, është zbuluar se ajo ka furnizuar me armë Ukrainën – duke përfshirë raketahedhës të shumtë dhe predha mortaje, gjoja nëpërmjet Bullgarisë dhe Republikës Çeke.
Kjo ka provokuar një reagim të ashpër nga Moska, e cila e ka quajtur këtë veprim një “thikë pas shpine” dhe “tradhti”.

Më 29 maj të këtij viti, shërbimi i inteligjencës së jashtme të Rusisë dënoi publikisht Serbinë, që është paralajmërimi i dytë zyrtar i Moskës ndaj Beogradit brenda një muaji.
Deklarata të tilla publike janë të rralla dhe tregojnë një kalim nga diplomacia e qetë në presion të hapur.

Ekziston edhe akuza e Aleksandar Dugin, një ideolog i krahut të djathtë që shpesh quhet “truri i Putinit”, i cili kohët e fundit tha se Presidenti serb Aleksandar Vuçiç “nuk ka më legjitimitet”.

Ai gjithashtu ka mbështetur protestat në Serbi që kanë shpërthyer për korrupsion, neglizhencë dhe ndërtim të dobët, dhe që kanë vazhduar që nga shembja vdekjeprurëse e një tendë në Novi Sad (1 nëntor 2024).

Në përgjigje të zbulimeve dhe presionit në rritje të brendshëm, Vuçiq njoftoi ndalimin e të gjitha eksporteve ushtarake, me shumë mundësi në një përpjekje për të lehtësuar tensionet si me Moskën ashtu edhe me opinionin publik vendas.

Implikimet gjeopolitike

Një “ndërprerje” e mundshme në marrëdhëniet Rusi-Serbi mund të shënojë një pikë kthese. Ndërsa Beogradi është përpjekur të balancojë midis Lindjes dhe Perëndimit për vite me radhë, armatosja indirekte e Ukrainës për Moskën mund të jetë një vijë e kuqe.

Serbia është gjithashtu një lojtar kyç në rajon. Çdo trazirë e brendshme ose presion i jashtëm (qoftë nga Rusia apo BE-ja) mund të ketë pasoja më të gjera për të gjithë Ballkanin Perëndimor.
Përmendja e një “lufte politike afatgjatë për ndikim”, e cila është strategjia më e gjerë e Putinit, tregon se Rusia ende e sheh Ballkanin si pjesë të sferës së saj të interesit dhe se do të reagojë ashpër ndaj çdo afrimi me Perëndimin.
Cili është roli i Dugin? Edhe pse ai nuk ka një qëndrim zyrtar, deklaratat e Dugin shpesh pasqyrojnë tonin e Kremlinit. Kritika e tij e hapur ndaj Vuçiq sugjeron se Rusia mund të mbështesë opozitën ose të destabilizojë qeverinë nëse Vuçiq i afrohet edhe më shumë Perëndimit.

Përveç armatosjes së Ukrainës, Putinit gjithashtu nuk i pëlqyen marrëveshjet e rëndësishme të Serbisë me Perëndimin, beson diplomati amerikan.

Korrikun e kaluar, Serbia, BE dhe Gjermania nënshkruan një marrëveshje për zinxhirin e furnizimit me bateri, e cila i dha BE-së akses në lëndët e para të minuara në Serbi.
Me depozita të konsiderueshme litiumi, veçanërisht në Luginën Jadar, Serbia ka potencialin të bëhet furnizuesi kryesor i Evropës me metalin kryesor të baterive.
Kancelari i atëhershëm gjerman Olaf Scholz e vlerësoi marrëveshjen si një megaprojekt që mund të zvogëlojë varësinë e Evropës nga Kina. Nëse zbatohet, projekti i litiumit Jadar prej 2.4 miliardë dollarësh (2 miliardë euro) mund të mbulojë 90 përqind të nevojave aktuale të Evropës për litium.

Çfarë përfshin marrëveshja dhe pse është e rëndësishme gjeopolitikisht?

Serbia është zotuar të zhvillojë infrastrukturë për shfrytëzimin, përpunimin dhe eksportin e litiumit, kobaltit dhe lëndëve të tjera të para të nevojshme për bateritë në automjetet elektrike.
Marrëveshja synon të zvogëlojë varësinë e BE-së nga Kina për metale të rralla dhe minerale kritike, duke e vendosur Serbinë në një pozicion të rëndësishëm brenda industrisë së gjelbër evropiane.

Kompanitë gjermane, përfshirë ndoshta Volkswagen dhe BASF, janë të përfshira në transferimin e teknologjisë, zhvillimin e industrisë minerare dhe përmirësimin e standardeve mjedisore.

Pse e zemëron kjo Putinin?

Marrëveshja e lidh Serbinë më ngushtë me sferën ekonomike të BE-së, duke e larguar atë nga zona e ndikimit të Rusisë. Serbia po e pozicionon veten si një furnizuese për industritë e gjelbra perëndimore, gjë që është në kundërshtim të drejtpërdrejtë me modelin ekonomik të Rusisë të bazuar në lëndë djegëse fosile.

Për vite me radhë, Rusia ka përdorur eksportet e saj të energjisë dhe projektet e infrastrukturës (p.sh. tubacionet e gazit) për të fituar ndikim politik në Serbi dhe në Ballkan. Përfshirja e Serbisë në zinxhirët e furnizimit perëndimor për teknologji të gjelbra dobëson ndikimin ekonomik dhe energjetik të Rusisë.

Litiumi është pra “nafta e re” dhe kontrolli mbi rezervat dhe përpunimin e tij po bëhet një çështje sigurie kombëtare për fuqitë e mëdha.
Serbia ka një nga depozitat më të mëdha të litiumit në Evropë (Lugina e Jadarit), e cila ka qenë objekt i protestave të ashpra për çështjet mjedisore, por tani po bëhet pjesë e planit strategjik të BE-së për lëndët e para.

Shqetësimet më të gjera të Putinit
Rusia i sheh marrëveshje të tilla si një humbje të kontrollit mbi territoret kyçe në rajon që dikur ishin të lidhura fort me Moskën.
Në sytë e Kremlinit, Serbia jo vetëm që po distancohet politikisht, por edhe strategjikisht, duke përkeqësuar më tej marrëdhëniet dhe duke hapur rrugën për një përgjigje më të ashpër ruse.

Në Beograd, dhjetëra mijëra demonstrues dolën në rrugë për të protestuar kundër marrëveshjes, nga frika e ndotjes së pariparueshme në Luginën e Jadarit, pavarësisht paralajmërimeve nga zyrtarët se ishte një komplot i dyshuar për të rrëzuar Presidentin Vuçiq dhe qeverinë e tij.
Shumë mbanin flamuj me ngjyrat e trengjyrëshit të kombinuar rus dhe serb.
Ndërsa Putini mund të ketë shpresuar për rezerva të mëdha litiumi në Serbi, thekson Craig, trupat ruse vetëm javën e kaluar morën kontrollin e një prej depozitave më të vlefshme të litiumit në Ukrainë, pranë fshatit Shevchenko në rajonin e Donetskut. Kjo lë vetëm dy nga katër depozitat e litiumit në Ukrainën qendrore nën kontrollin e qeverisë.

Serbia, siç kujtojmë, nënshkroi gjithashtu një marrëveshje prej 2.7 miliardë eurosh në fund të gushtit të vitit të kaluar për të blerë avionë luftarakë Rafale nga Dassault Aviation i Francës, një ndryshim i rëndësishëm në orientimin e sigurisë dhe politikës së vendit – duke u larguar nga Rusia, aleati i saj tradicional dhe furnizuesi i armëve.

Së fundmi, Bordi i Drejtorëve të kompanisë amerikane EXIM miratoi një angazhim paraprak ndaj Grupit Serb Telekom për 50 milionë dollarë (42.8 milionë euro) për të mbështetur përgatitjen dhe lançimin e rrjetit të saj të telekomunikacionit 5G.

Ky transaksion forcon më tej Programin e Eksportit të Transformimit të Kinës dhe Masave Kundërmasore (CTEP) të Bankës Amerikane EXIM, pasi siguria e rrjetit 5G është një përparësi e lartë për qeverinë amerikane dhe është një nga dhjetë fushat kryesore të eksporteve transformuese që EXIM mbështet. E gjithë kjo është e mjaftueshme që Moska të vendosë, ndoshta, të përpiqet të destabilizojë qeverinë në Beograd./The Geopost/