Frymë lirie: 27 vjet nga çlirimi i Kosovës

Ka muaj në histori që zgjasin më shumë se tridhjetë ditë. Qershori i vitit 1999 është njëri prej tyre. Për Kosovën, ai nuk ishte thjesht fundi i një stine apo hyrja në verë.

Ishte muaji kur një epokë përfundoi dhe një tjetër filloi. Ishte muaji kur kolonat ushtarake serbe largoheshin nga Kosova, ndërsa kolonat e refugjatëve shqiptarë ktheheshin drejt shtëpive të tyre. Muaji kur tanket dilnin nga qytetet dhe fshatrat, ndërsa trupat e NATO-s hynin në to. Muaji kur frika filloi të zëvendësohej me shpresë.

Në ditët e para të qershorit 1999, askush nuk ishte i sigurt se fundi i luftës ishte vërtet afër. Për ata që kishin mbetur në Kosovë, çdo ditë dukej si vazhdim i së mëparshmes. Vrasjet, djegiet, dëbimet dhe pasiguria ishin bërë pjesë e përditshmërisë. Bombardimet e NATO-s kishin nisur më 24 mars dhe po vazhdonin pa ndërprerje. Në terren, forcat serbe vazhdonin operacionet e tyre, ndërsa qindra mijëra shqiptarë ndodheshin në kampet e refugjatëve në Shqipëri, Maqedoninë e Veriut dhe vende të tjera.

Vetëm pak javë më parë, bota kishte parë pamje të kolonave të pafundme të shqiptarëve që largoheshin nga Kosova. Familje të tëra, me çfarë mund të merrnin me vete, kishin braktisur shtëpitë e tyre për t’i shpëtuar një fushate sistematike dëbimi dhe terrori. Ishin muajt kur regjimi i Slobodan Millosheviqit po përpiqej të ndryshonte me forcë realitetin demografik të Kosovës. Në vend të kësaj, po afrohej drejt disfatës së vet historike.

Më 9 qershor, në Kumanovë, përfaqësuesit ushtarakë jugosllavë nënshkruan marrëveshjen me NATO-n që do të vuloste fundin e luftës. Në letër ishte një marrëveshje ushtarake. Në realitet ishte pranimi i humbjes së kontrollit mbi Kosovën. Për herë të parë që nga fillimi i konfliktit, u krijua siguria se forcat serbe do të tërhiqeshin dhe se në territor do të hynin trupat ndërkombëtare.

Megjithatë, për njerëzit e zakonshëm, liria nuk erdhi menjëherë me nënshkrimin e dokumenteve. Ajo erdhi me zhurmën e motorëve të automjeteve të NATO-s, me flamujt që valëviteshin mbi kolonat ushtarake dhe me pamjen e parë të ushtarëve që hynin në Kosovë. Ajo erdhi kur njerëzit dolën nga bodrumet dhe strehimet ku kishin kaluar muaj të tërë. Ajo erdhi kur fëmijët panë për herë të parë pas shumë kohësh rrugët pa policë e paramilitarë serbë.

Hyrja e KFOR-it më 12 qershor mbetet një nga momentet më të rëndësishme të historisë moderne të Kosovës. Për shumicën e shqiptarëve, ato nuk ishin thjesht trupa të huaja që hynin në territor. Ishin forca që simbolizonin mbijetesën. Ishin garancia se makineria e represionit që kishte prodhuar masakra, dëbime dhe shkatërrime nuk do të kthehej më.

Pamjet e asaj kohe flasin vetë. Në shumë qytete dhe fshatra, kolonat e NATO-s priteshin me lule, brohoritje dhe lot gëzimi. Njerëzit ndalonin automjetet ushtarake vetëm për të falënderuar ushtarët. Në ato momente nuk kishte nevojë për përkthyes. Gjuha e çlirimit kuptohej nga të gjithë.

Por qershori i vitit 1999 nuk ishte vetëm histori triumfi. Ishte edhe histori plagësh. Refugjatët që po ktheheshin nuk po gjenin Kosovën që kishin lënë pas. Ata po ktheheshin në fshatra të djegura, në shtëpi të shkatërruara, në prona të plaçkitura dhe në familje të përgjysmuara. Shumë prej tyre ende nuk e dinin fatin e më të dashurve të tyre. Për mijëra familje, lufta kishte përfunduar, por ankthi jo.

Në të njëjtën kohë, Kosova po përjetonte edhe një tjetër moment simbolik: ritakimin me luftëtarët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Pas viteve të rezistencës dhe luftës, pjesëtarët e UÇK-së po dilnin nga malet dhe zonat e luftës për t’u kthyer pranë familjeve dhe komuniteteve të tyre. Për shumë shqiptarë, ata përfaqësonin vazhdimësinë e rezistencës që kishte mbajtur gjallë shpresën në vitet më të vështira.

Historia e qershorit 1999 nuk mund të kuptohet pa këtë ndërthurje të dy proceseve vendimtare: rezistencës së UÇK-së në terren dhe ndërhyrjes ushtarake të NATO-s. Njëra pa tjetrën nuk do të kishin prodhuar të njëjtin rezultat. UÇK-ja e mbajti çështjen e Kosovës gjallë dhe e sfidoi pushtetin serb në terren, ndërsa NATO krijoi forcën ushtarake që e detyroi Beogradin të pranonte humbjen.

Ndërkohë, në rrugët e Kosovës zhvillohej një skenë që do të mbetej përgjithmonë në kujtesën kolektive: në njërin drejtim lëviznin kolonat e ushtrisë dhe policisë serbe që po largoheshin, ndërsa në drejtimin tjetër kolonat e refugjatëve shqiptarë që po ktheheshin në shtëpi. Dy lëvizje të kundërta që simbolizonin fundin e një epoke dhe fillimin e një tjetre.

Lufta la pas rreth 13 mijë të vrarë, mijëra të zhdukur, qindra mijëra refugjatë dhe plagë që vazhdojnë të ndihen edhe sot. Por qershori i vitit 1999 mbetet momenti kur projekti i nënshtrimit të Kosovës me forcë dështoi përfundimisht. Ishte muaji kur një popull i dëbuar filloi të kthehej në atdheun e vet dhe kur një regjim që kishte ndërtuar pushtetin mbi dhunën u detyrua të tërhiqej.

Prandaj, kur flasim për qershorin e vitit 1999, nuk flasim vetëm për fundin e një lufte.  Flasim për fundin e një periudhe errësire dhe për fillimin e rrugës së Kosovës drejt lirisë.

Në kujtesën e shqiptarëve, ai mbetet qershori kur Serbia po largohej dhe Kosova po kthehej në shtëpi.

The GeoPost