BE-ja kërkon reforma, NATO paralajmëron kundër vakumit të sigurisë – Dodiku mbetet pro-rus

Dy vitet e fundit janë shënuar nga bllokada dhe pengesa në skenën politike boshnjake. Gjatë kësaj kohe, Bosnja dhe Hercegovina nuk ka bërë asnjë hap serioz drejt Bashkimit Evropian apo NATO-s.

Tani, pas zgjedhjeve, po hapet përsëri mundësia që një qeveri në nivel shtetëror të formohet nga Aleanca e Social Demokratëve të Pavarur (SNSD), Bashkimi Demokratik Kroat i BiH (HDZ) dhe Partia e Veprimit Demokratik (SDA) – parti që, në kombinime të ndryshme, kanë qenë pjesë e qeverisë dhe marrëveshjeve politike në BiH për vite me radhë.

Por a mund të flasim për një fillim të ri në aspektin e integrimit evropian dhe euroatlantik?

SNSD, udhëheqësi i së cilës është Milorad Dodik pro-rus, kundërshton hapur anëtarësimin e BiH në NATO dhe në deklaratat e fundit ka folur me zë të lartë edhe kundër BE-së, nën udhëheqjen e saj aktuale.

HDZ e BiH mbështet zyrtarisht rrugën evropiane.

SDA, megjithëse e kaloi mandatin e saj të mëparshëm në opozitë në nivel shtetëror, gjatë mandateve të saj të mëparshme në pushtet nuk pati një zgjidhje për problemet e shumta që kanë penguar integrimin evropian për vite me radhë.

Asnjë nga të tre partitë nuk iu përgjigj një pyetjeje nga Radio Evropa e Lirë (RSE) në lidhje me qëndrimet që do të përfaqësojnë në negociatat për formimin e një qeverie kur bëhet fjalë për integrimin evropian, anëtarësimin në NATO dhe marrëdhëniet me Rusinë.

Çfarë thonë BE-ja dhe NATO-ja?

Bosnja dhe Hercegovina mori statusin e kandidatit për anëtarësim në BE dhe dritën jeshile për të hapur negociatat në dhjetor 2022 , por pjesa më e madhe e punës mbetet e papërfunduar.

Reformat gjyqësore, lufta kundër korrupsionit, funksionimi i institucioneve, prona shtetërore, çështja e Gjykatës Kushtetuese dhe shumë mosmarrëveshje të tjera ende presin një marrëveshje politike.

Përveç kësaj, institucionet evropiane kanë paralajmëruar rregullisht vitet e fundit për ndikimin keqdashës rus dhe se Bosnja dhe Hercegovina pritet të “përputhet plotësisht” me politikën e përbashkët të jashtme dhe të sigurisë të Bashkimit Evropian.

Kjo përfshin marrëdhënien me Rusinë pas pushtimit të Ukrainës . Në vlerësimet e tij të fundit, Parlamenti Evropian mirëpriti përputhjen formale të BiH me sanksionet kundër Rusisë, por në të njëjtën kohë paralajmëroi se bllokadat dhe përçarjet politike vazhdojnë të ngadalësojnë reformën e vendit dhe rrugën evropiane.

Komisioni Evropian paralajmëroi më parë se autoritetet në Bosnjë dhe Hercegovinë nuk kishin zbatuar asnjë nga 113 masat reformuese të ndërmarra , prandaj vendi mbeti pa transhet e para të ndihmës financiare evropiane.

Më 6 tetor, Përfaqësuesja e Lartë Evropiane Kaja Kallas dhe Komisionerja e Zgjerimit Marta Kos u bënë thirrje aktorëve politikë të formojnë një qeveri në të gjitha nivelet “pa vonesë” dhe të ndërtojnë konsensus në mënyrë që BiH të mund të përparojë drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian.

Ata njoftuan se BE-ja do të vazhdojë të mbështesë integrimin evropian të Bosnjës dhe Hercegovinës si një shtet i vetëm, sovran dhe territorialisht integral, dhe se pret që autoritetet e reja të vazhdojnë zbatimin e reformave dhe të shfrytëzojnë mundësinë e ofruar nga Plani Evropian i Rritjes për Ballkanin Perëndimor.

Selia e NATO-s i tha Radios Evropa e Lirë se Aleanca pret formimin e institucioneve dhe vazhdimin e bashkëpunimit me Bosnjën dhe Hercegovinën.

Theksohet se NATO mbetet fuqimisht e përkushtuar ndaj sovranitetit dhe integritetit territorial të vendit.

Kur u pyet nga Radio Evropa e Lirë se deri në çfarë mase lidhjet e ngushta që disa nga fituesit e zgjedhjeve në Bosnjë dhe Hercegovinë mbajnë me Rusinë mund të ndikojnë në marrëdhëniet e atij vendi me NATO-n, Aleanca deklaroi se “Një Bosnjë dhe Hercegovinë e qëndrueshme dhe e sigurt, si dhe një Ballkan Perëndimor paqësor, janë në interesin tonë strategjik”.

“NATO mbështet Operacionin Althea të Bashkimit Evropian, i cili po zbatohet në kuadër të marrëveshjes Berlin Plus, dhe ne nuk do të lejojmë që të shfaqet një vakum sigurie në Bosnjë dhe Hercegovinë. Kërcënimet për shkëputje, grindjet e brendshme politike, idetë retrograde dhe nacionaliste janë destabilizuese dhe të rrezikshme”, tha NATO në një përgjigje për Radion Evropa e Lirë.

NATO gjithashtu kujton se ka bashkëpunuar me Bosnjën dhe Hercegovinën për më shumë se tre dekada dhe se vazhdon të mbështesë proceset e reformave, duke forcuar qëndrueshmërinë e institucioneve dhe kapacitetet e Forcave të Armatosura të BiH.

Dodik midis Moskës dhe Uashingtonit

Duke marrë parasysh qëndrimet e BE-së dhe NATO-s, ndikimi rus, sipas bashkëbiseduesve të Radios Evropa e Lirë, mund të jetë një nga temat kryesore në formimin e mëtejshëm të pushtetit shtetëror në BiH.

Presidenti i SNSD-së, Milorad Dodik, ka mbajtur marrëdhënie të ngushta politike me Presidentin rus Vladimir Putin vitet e fundit, ndërsa përfaqësuesit e Republikës Srpska kanë refuzuar të mbështesin vendosjen e sanksioneve ndaj Rusisë pas pushtimit të Ukrainës.

Disa ditë para zgjedhjeve, Dodik ishte përsëri në Moskë, ku u prit nga presidenti rus dhe natën e zgjedhjeve ai falënderoi si Putinin ashtu edhe Presidentin e SHBA-së Donald Trump.

Vedran Džihić, lektor në Fakultetin e Shkencave Politike në Vjenë, beson se dimensioni rus i politikës së Dodikut ka mbetur i pandryshuar.

“Ajo që është konstante dhe nuk mund të ndryshojë është ky dimension pro-rus. Ai nuk mund të devijojë nga qëndrimi pro-rus. Kjo linjë i ka fituar pikë politike dhe mbetet një nga themelet e pozicionimit të tij politik”, thotë Džihić për Radion Evropa e Lirë.

Ai shton se nga ana tjetër, SDA ka një qëndrim të qartë se Rusia është agresorja në Ukrainë dhe se ndikimi rus në rajon është negativ.

“Pyetja e madhe mbetet se si HDZ BiH do të pozicionohet ndaj Rusisë dhe sa mirë do të arrijë të balancojë politikën evropiane dhe partneritetin me SNSD-në. Pozicioni i tyre do të varet shumë edhe nga pozicioni në Kroaci, e cila i është bashkuar politikës së sanksioneve të Bashkimit Evropian kundër Rusisë”, tha ai.

Dhe analisti politik Mladen Bubonjić beson se proceset në BiH do të ndikohen ndjeshëm nga ngjarjet jashtë vendit, nga lufta në Ukrainë deri te marrëdhëniet midis Bashkimit Evropian, Rusisë dhe Shteteve të Bashkuara.

Ai vlerëson se marrëdhëniet e mëtejshme midis Dodikut dhe Moskës do të varen nga kjo, duke theksuar se kreu i SNSD-së po “llogarit” në përputhje me interesat politike.

“I shkon për shtat Rusisë që ekziston një pykë politike në këtë zonë që po ngadalëson integrimin evropian dhe euroatlantik. Në këtë kontekst, interesat e Moskës dhe Dodikut njihen dhe mbivendosen”, tha Bubonjić.

Nga ana tjetër, Vedran Džihić thekson se Dodik përfitoi edhe politikisht nga rrethanat e ndryshuara në marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara, pasi sanksionet e SHBA-së të vendosura ndaj tij për pengim të Marrëveshjes së Dejtonit , aktivitete korruptive dhe minimizim të institucioneve të BiH u hoqën në fund të vitit të kaluar.

Pasi Donald Trump u kthye në Shtëpinë e Bardhë, sanksionet u hoqën, të cilat Dodik i paraqiti gjatë fushatës si provë të qëndrimit të ndryshuar të Uashingtonit ndaj tij dhe Republikës Srpska.

Në vitet e fundit, autoritetet e Republikës Srpska kanë ndarë disa milionë euro për të punësuar shtëpi lobimi dhe firma konsulence në Shtetet e Bashkuara, duke kërkuar të përmirësojnë pozicionin politik të entitetit dhe lidershipin e tij në qarqet politike amerikane.

‘Pa pritshmëri të mëdha në rrugën evropiane’

Ndryshe nga HDZ BiH dhe SDA, të cilat gjatë fushatës theksuan integrimin euroatlantik si një nga prioritetet e qeverisë së ardhshme, SNSD vazhdoi të mbante një qëndrim shumë më kritik ndaj Bashkimit Evropian.

Kryetari i partisë, Milorad Dodik, ka kritikuar vazhdimisht udhëheqjen aktuale të BE-së në muajt e fundit, duke kundërshtuar kërkesa të caktuara nga Brukseli që nënkuptojnë kompetenca të reja shtetërore.

Në të njëjtën kohë, SNSD vazhdoi të mbështeste bashkëpunimin me Bashkimin Evropian, por me kundërshtimin ndaj anëtarësimit të BiH në NATO dhe refuzimin e disa prej politikave të BE-së ndaj Rusisë.

Për Vedran Džihić, lektor në Fakultetin e Shkencave Politike në Vjenë, rezultati i zgjedhjeve nuk sjell shumë të panjohura në lidhje me rrjedhën e mëtejshme të integrimit në BE.

“Nuk shoh, të paktën në periudhën e ardhshme, ndonjë shans të veçantë për të ecur përpara nga bllokimi. Kompromiset midis këtyre tre partive kombëtare në një Këshill të ri të mundshëm të Ministrave nuk janë të natyrshme, të paktën kur bëhet fjalë për integrimin evropian dhe forcimin e funksionalitetit të shtetit”, theksoi Džihić.

Në vitin 2019, Komisioni Evropian përcaktoi 14 prioritete që BiH duhet të përmbushë për të përparuar drejt anëtarësimit. Këto përfshijnë reformat gjyqësore, luftën kundër korrupsionit, funksionimin e institucioneve, administratën publike dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut.

Džihić deklaron se SNSD dhe HDZ “avokatojnë etno-territorializimin e mëtejshëm të Bosnjës dhe Hercegovinës dhe dobësimin e shtetit të përbashkët”, ndërsa SDA dhe forcat e tjera pro-boshnjake avokonin për një BiH më funksionale.

“Pyetja e vetme është nëse do të ketë pragmatizëm të mjaftueshëm për të siguruar, përmes hapave dhe reformave minimale, që Bosnja dhe Hercegovina të vazhdojë të marrë fonde nga Plani i Rritjes dhe fonde të tjera evropiane”, tha Džihić.

NATO mbetet një temë përçarëse

Bosnja dhe Hercegovina ka qenë anëtare e programit të Partneritetit për Paqe që nga viti 2006, ndërsa bashkëpunimi me NATO-n ka vazhduar në vitet e fundit përmes Programit të Reformës së BiH-së.

Megjithatë, një konsensus politik mbi anëtarësimin nuk është arritur kurrë. SNSD e Dodikut ka këmbëngulur për vite me radhë në neutralitetin ushtarak të Republika Srpska, ndërsa SDA dhe HDZ BiH mbështesin afrimin me NATO-n.

“Në këtë situatë nuk do të ketë një rrugë të shpejtë zyrtare dhe formale drejt NATO-s. Por nuk do të ketë momente kur ky bashkëpunim të ndërpritet plotësisht. Do të vazhdojë përafërsisht siç ka qenë deri më tani”, tha Džihić.

Megjithatë, drejtori i Qendrës për Studime të Sigurisë, Denis Hadžović, beson se, pavarësisht dallimeve të thella, ka vend për marrëveshje.

“Në fund të fundit, gatishmëria e aktorëve politikë për të folur dhe për të arritur kompromise do të luajë një rol kyç. Pavarësisht se sa të largëta duken qëndrimet politike sot, një qeveri nuk mund të formohet pa një marrëveshje midis partive që kanë legjitimitet të fituar në zgjedhje”, tha Hadžović.

Çfarë la pas qeveria nga mandati i mëparshëm?

Qeveria shtetërore pas zgjedhjeve të vitit 2022 përbëhej nga SNSD, HDZ BiH dhe partitë e mbledhura rreth “Trojkës”.

Edhe pse Bosnja dhe Hercegovina mori statusin e kandidatit për anëtarësim në Bashkimin Evropian dhe miratimin për të hapur negociatat e pranimit gjatë asaj periudhe, një numër reformash kyçe nuk u miratuan, gjë që ngadalësoi rrugën evropiane.

Gjatë vitit 2024, vendi u vonua me Axhendën e Reformave të kërkuar për të përdorur fondet nga Plani Evropian i Rritjes për Ballkanin Perëndimor, nga të cilat rreth një miliard euro janë planifikuar për BiH.

Debatet politike u shënuan nga çështjet e Gjykatës Kushtetuese të BiH-së, pronës shtetërore dhe juridiksionit të institucioneve shtetërore, me kundërshtimin e autoriteteve të Republikës Srpska ndaj emërimit të gjyqtarëve të rinj dhe pranisë së gjyqtarëve të huaj në Gjykatën Kushtetuese.

Mandati u shoqërua me konflikte për shkak të vendimeve separatiste nga autoritetet e RS-së, të cilat sfiduan vendimet e Gjykatës Kushtetuese të BiH-së dhe të Përfaqësuesit të Lartë, ndërsa kreu i SNSD-së, Milorad Dodik, pavarësisht se u shkarkua nga pozicioni i Presidentit të RS-së pas një vendimi përfundimtar, e ruajti pozicionin e tij si udhëheqës i partisë dhe ndikim të rëndësishëm politik.