A po i afrohet BE-ja një ‘Shengeni Ushtarak’?

Evropa po rrit shpenzimet për mbrojtjen. Por një çështje është lënë kryesisht pas dore — si të lëvizë pajisjet ushtarake nga një vend në tjetrin sa më shpejt të jetë e mundur në rast konflikti.

Për një “Shengen ushtarak,” një zonë në të cilën armët dhe trupat mund të lëvizin lirshëm rreth zonës pa pasaporta të bllokut po aq lehtë sa civilët, është folur prej vitesh. Por deri më tani ka mbetur i paarritshëm si për BE-në ashtu edhe për NATO-n, pavarësisht shqetësimeve të shtuara të sigurisë të shkaktuara nga lufta në Ukrainë.

Më 19 nëntor, Komisioni Evropian do të paraqesë përpjekjen e tij më të fundit për ta arritur këtë deri në fund të dekadës.

Një kopje paraprake, e parë nga RFE/RL, tregon dy mënyra për ta arritur këtë: së pari, duke shpenzuar para në qindra “pika të bllokimit” nëpër kontinent, si shinat e trenit, portet dhe urat, duke përfshirë edhe në vendet kandidate të BE-së, Ukrainën dhe Moldavinë, të cilat dokumenti i konsideron thelbësore për t’u integruar në strukturat ushtarake të transportit të BE-së.

Dhe së dyti, duke shkurtuar burokracinë për të ndaluar ligjet dhe burokracinë e ndryshme kombëtare që pengojnë çdo përpjekje për të lëvizur shpejt dhe lehtësisht asetet ushtarake nga një vend i BE-së në tjetrin.

Shumë Fjalë, Pak Progres

Në vitin 2017, ideja e një “Shengeni ushtarak” u bë një “zonë prioritare” dhe planet e veprimit u hartuan nga Komisioni Evropian në vitet 2018, 2022 dhe 2024 – megjithatë, u bë një progres i pakët.

Diplomatët e BE-së, duke folur në kushte anonimiteti për RFE/RL, kanë thënë se progresi minimal sigurisht që nuk vjen për shkak të mungesës së përpjekjeve. Tema, thonë ata, është zakonisht afër majës së rendit të ditës sa herë që diskutohet bashkëpunimi BE-NATO, por asnjëra organizatë, thonë ata, nuk e ka përqafuar kurrë vërtet atë.

NATO ka shpresuar prej kohësh që BE-ja do të kushtonte më shumë fuqi legjislative dhe para për lëvizshmërinë ushtarake, veçanërisht tani kur 23 nga 27 shtetet anëtare të BE-së janë gjithashtu pjesë e aleancës ushtarake. Lufta në Ukrainë vetëm sa ka shtuar urgjencën për të rritur të gjitha çështjet që lidhen me mbrojtjen.

Në të njëjtën kohë, ka pasur zhgënjim në BE se NATO është fokusuar shumë në shpenzimin e parave për pajisje ushtarake të shtrenjta dhe shumë më pak në mënyrën se si t’i transportojë dhe t’i bëjë ato të disponueshme për anëtarët e tjerë të aleancës.

Objektivi i ri i NATO-s për shpenzimin e 3.5 për qind të Produktit të Brendshëm Bruto (PBB) për pajisje ushtarake deri në vitin 2035 dhe një 1.5 për qind shtesë për investime joushtarake — si lëvizshmëria ushtarake — shkon drejt adresimit të çështjes.

Por ajo është ende shumë në duart e vendeve individuale, siç thekson dokumenti i Komisionit Evropian.

“Ndërsa Shtetet Anëtare mbeten të lira të vendosin nëse do të lejojnë forcat e armatosura të huaja të kalojnë territorin e tyre si pjesë e sigurisë dhe mbrojtjes së tyre kombëtare, BE-ja duhet të ketë një kuadër për lëvizshmërinë ushtarake që balancon nevojat ushtarake dhe ato civile,” thuhet aty.

Qëllimi për këtë Komision Evropian, mandati i të cilit përfundon në vitin 2029, është të “krijojë një Zonë të Lëvizshmërisë Ushtarake në të gjithë BE-në deri në fund të vitit 2027 si një hap i parë drejt arritjes progresive të një ‘Shengeni Ushtarak’ në dimensionet rregullatore, të infrastrukturës dhe të aftësive.”

A do të ketë para të mjaftueshme?

Pyetja është nëse paratë do të jenë të disponueshme këtë herë.

Në buxhetin e fundit shumëvjeçar të BE-së (2021-2027), rreth 1.7 miliardë euro (2 miliardë dollarë) u caktuan për infrastrukturën e transportit me përdorim të dyfishtë civil/ushtarak, duke u fokusuar në 95 projekte në 21 vende. Por, siç thekson dokumenti: “kërkesa për fonde të BE-së tejkaloi ndjeshëm burimet e disponueshme dhe të gjitha thirrjet ishin shumë të mbishkruara.”

Prandaj, për buxhetin e ardhshëm afatgjatë (2028-2034), Komisioni Evropian ka propozuar 17.65 miliardë euro në infrastrukturën e transportit me përdorim të dyfishtë duke u fokusuar në 500 “projekte të pikave të nxehta” ku transporti i pajisjeve ushtarake duhet të bëhet më i shpejtë dhe më i qetë.

Por a do të fluturojë kjo? Sidomos pasi shtetet anëtare gjithmonë e zbusin propozimin fillestar të komisionit dhe preferojnë të devijojnë paratë e BE-së në sektorë më “fitimtarë të votave”, si bujqësia, peshkimi dhe llojet e tjera të shpenzimeve sociale.

Hekurudha është gjithashtu mënyra e transportit për të cilën janë shpenzuar më shumë para kur bëhet fjalë për lëvizshmërinë ushtarake. Dhe kjo ka të ngjarë të vazhdojë. Më herët këtë vit, BE ra dakord për katër korridore prioritare shumë-modale të lëvizshmërisë ushtarake – veriu, jugu, lindja dhe qendra. Ai verior, që lidh kryesisht Holandën me Gjermaninë dhe Poloninë, dhe më tej me Ukrainën, është më i avancuari.

Dokumenti i komisionit thekson një shtrirje hekurudhore prej 22 kilometrash – që lidh Ukrainën perëndimore me Sllovakinë dhe pjesën tjetër të Evropës Qendrore – me shinat e standardit evropian, e cila u hap në shtator.

Ai gjithashtu thekson se “po vazhdojnë punimet përgatitore për vendosjen e shiritit standard nominal evropian në Korridoret Evropiane të Transportit që lidhin Moldavinë dhe Ukrainën me Shtetet Anëtare të BE-së.” Ideja është që e gjithë BE-ja, duke përfshirë vendet kandidate, do të operojë me të njëjtin standard të shinave hekurudhore në të ardhmen.

Komisioni Evropian është gjithashtu i interesuar të ndajë para për artikuj të tjerë që janë jetikë për lëvizjen ushtarake, si transporti ajror i ngarkesave jashtë mase, tragetet me përdorim të dyfishtë dhe vagonët me platformë për trenat për të lëvizur pajisje të rënda ushtarake si raketa dhe tanke.

Përmirësimi i ‘Lëvizshmërisë Ushtarake’

Megjithatë, në fund të fundit, ndryshimet më të mëdha që BE mund të bëjë janë në legjislacion për ta bërë lëvizjen e trupave dhe pajisjeve më të lehtë. Mund të duhen deri në 45 ditë për të marrë leje që transporti ushtarak të kalojë nga një vend i BE-së në tjetrin.

Qëllimi, i vendosur nga Brukseli, është tre ditë. Çuditërisht, rregullat e harmonizuara të BE-së për transportin e mallrave të rrezikshme nuk zbatohen për transportin ushtarak, që do të thotë se shpesh duhet të bihet dakord për marrëveshje ad hoc.

Kjo do të ndryshonte, dhe Komisioni Evropian synon të shtyjë për edhe më shumë.

Një propozim tjetër është që leja për të lëvizur pajisjet ushtarake ndërmjet shteteve anëtare nuk do të ketë më nevojë të rinovohet çdo vit. Ato thjesht do të mbeten të vlefshme derisa të revokohen. Shtetet anëtare jo-BE mund të jenë gjithashtu pjesë e këtij ndryshimi.

Çelësi i kësaj do të ishte një i ashtuquajtur “Sistem i Përmirësuar i Përgjigjes për Lëvizshmërinë Ushtarake Evropiane (EMERS),” i cili mund të aktivizohet brenda 48 orësh pas një propozimi nga Komisioni Evropian ose një shtet anëtar i BE-së.

Kur aktivizohet, në rast të një urgjence të mundshme ushtarake, transporti ushtarak ndërkufitar do të kërkojë vetëm një njoftim me një njoftim të reduktuar paraprakisht për lëvizjen ushtarake. Shumica e procedurave standarde mund të anashkalohen, përveç formaliteteve doganore.

Natyrisht, të gjitha këto propozime do të duhet të bien dakord ndërmjet shteteve anëtare të BE-së, shpesh duke kërkuar unanimitet. Duke pasur parasysh urgjencën e shtuar që BE-ja të forcohet ushtarakisht për shkak të luftës së vazhdueshme në Ukrainë, kjo mund të provojë të jetë mundësia më e mirë e mundshme për të arritur një “Shengen ushtarak.”/Rferl/