Lista Studentore e mposhti Vuçiqin, por a do të ndryshojë politika e Serbisë ndaj Kosovës?

Lëvizja studentore që sfidoi pushtetin 14-vjeçar të Aleksandar Vuçiqit ka sjellë një ndryshim të rëndësishëm në skenën politike të Serbisë. Me premtime për luftimin e korrupsionit, rikthimin e sundimit të ligjit dhe çlirimin e institucioneve nga ndikimi partiak, Lista Studentore përfaqëson një alternativë ndaj modelit të deritanishëm të qeverisjes. Megjithatë, kur bëhet fjalë për Kosovën, dallimet ndërmjet kësaj lëvizjeje dhe Vuçiqit janë shumë më pak të qarta, duke ngritur pikëpyetje nëse ndryshimi i pushtetit në Beograd mund të sjellë edhe një qasje të re ndaj shtetit të Kosovës.

Për Kosovën, ngritja e Listës Studentore shtron një pyetje thelbësore: A mund të sjellë ndryshimi i pushtetit në Beograd edhe ndryshimin e politikës së Serbisë ndaj shtetit të Kosovës, apo bëhet fjalë kryesisht për një përpjekje për demokratizimin e Serbisë, pa rishikuar qëndrimet e saj tradicionale për çështjet rajonale? Kjo dilemë bëhet edhe më e rëndësishme pas zgjedhjeve të 25 tetorit, në të cilat Lista Studentore shënoi një fitore historike ndaj forcës politike të Vuçiqit, i cili pranoi publikisht humbjen.

Lista Studentore u formësua politikisht nga protestat masive që pasuan tragjedinë e 1 nëntorit 2024 në Novi Sad, ku shembja e strehës së stacionit hekurudhor shkaktoi vdekjen e 16 personave. Ngjarja nxiti një valë pakënaqësie ndaj institucioneve serbe, ndërsa studentët dhe protestuesit akuzuan pushtetin për korrupsion, mungesë transparence dhe papërgjegjësi. Nga një lëvizje protestuese pa udhëheqje të centralizuar, studentët arritën të krijojnë një alternativë politike, duke përfshirë në listën e tyre akademikë, profesionistë, sipërmarrës dhe figura publike.

Ndryshe nga partitë tradicionale opozitare, të cilat për vite me radhë nuk arritën ta sfidonin seriozisht dominimin e Vuçiqit, Lista Studentore e ndërtoi mbështetjen mbi kërkesat për përgjegjësi institucionale dhe ndryshim të mënyrës së qeverisjes. Por, ndërsa dallimet në politikën e brendshme janë të dukshme, çështja e Kosovës mbetet një prej fushave ku vazhdimësia e politikës shtetërore serbe mund të rezultojë më e fortë sesa ndryshimi politik.

Në maj të vitit 2026, lëvizja studentore publikoi një memorandum për Kosovën, në të cilin e cilësonte atë pjesë të pandashme të Serbisë dhe kundërshtonte pavarësinë e saj. Dokumenti kërkonte një zgjidhje në bashkëpunim me organizatat ndërkombëtare, por brenda kornizës kushtetuese serbe. Ky qëndrim nuk ndryshon në thelb nga pozicioni zyrtar që Serbia ka mbajtur gjatë qeverisjes së Vuçiqit, pasi të dyja palët kundërshtojnë njohjen e pavarësisë së Kosovës, ndonëse mund të kenë dallime në mënyrën se si e paraqesin zgjidhjen e kësaj çështjeje.

Gjatë fushatës, kandidatët e Listës Studentore u shprehën për rishqyrtimin e të gjitha marrëveshjeve të arritura në dialogun për normalizimin e marrëdhënieve me Kosovën, rikthimin e çështjes së statusit të saj në Kombet e Bashkuara dhe marrjen e vendimeve vetëm pas konsultimeve me serbët e Kosovës.

Madje, në programin zgjedhor të Listës Studentore parashihet kundërshtimi i anëtarësimit të Kosovës në organizatat ndërkombëtare, ruajtja e institucioneve serbe të arsimit dhe shëndetësisë në Kosovë, si dhe kërkimi i autonomisë sa më të gjerë për komunitetin serb. Megjithatë, brenda kësaj lëvizjeje janë shfaqur edhe qëndrime që lënë hapësirë për një qasje tjetër negociuese. Gjatë një debati televiziv në RTS, përfaqësuesi i Listës Studentore, Aleksandar Baucal, deklaroi se statusi i Kosovës është çështje negociatash, duke shkaktuar reagimin e Ana Bërnabiqit nga kampi i Vuçiqit, e cila këmbënguli se statusi i Kosovës nuk mund të negociohet.

Ky dallim mund të jetë domethënës për mënyrën se si do të zhvillohej dialogu ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, por nuk përbën dëshmi se Lista Studentore është e gatshme ta njohë pavarësinë e Kosovës. Përkundrazi, dokumentet e saj publike vazhdojnë të mbështeten në Kushtetutën e Serbisë, duke treguar se ndryshimi i qasjes ndaj negociatave nuk nënkupton domosdoshmërisht ndryshim të qëndrimit përfundimtar ndaj statusit të Kosovës.

Dallimi më i madh ndërmjet Listës Studentore dhe Vuçiqit qëndron në politikën e brendshme, ku lëvizja studentore premton luftë kundër korrupsionit, hetim të pasurisë së fituar në mënyrë të paligjshme, reformim të institucioneve dhe krijimin e një strukture të specializuar policore në shërbim të prokurorisë. Programi i saj prej 11 pikash synon të kufizojë ndikimin partiak mbi institucionet, të forcojë përgjegjësinë publike dhe të rikthejë besimin e qytetarëve në sistemin shtetëror.

Një tjetër dallim lidhet me mënyrën e organizimit politik. Ndërsa pushteti i Vuçiqit ishte përqendruar rreth figurës së tij, Lista Studentore është ndërtuar mbi një model më të decentralizuar, me kandidatë të propozuar përmes strukturave universitare dhe me një numër të madh profesionistësh pa përvojë të mëparshme në poste të larta politike. Megjithatë, mbetet të shihet nëse ky model organizimi, i cili rezultoi i suksesshëm në mobilizimin e qytetarëve, mund të funksionojë me të njëjtin efektivitet edhe gjatë ushtrimit të pushtetit.

Sa i përket Rusisë, dallimet janë gjithashtu më të kufizuara sesa mund të pritej nga një lëvizje që kërkon ndryshimin e pushtetit. Lista Studentore ka deklaruar se Serbia nuk duhet të vendosë sanksione ndaj Federatës Ruse, duke argumentuar se masat kufizuese nuk janë domosdoshmërisht instrument efektiv për zgjidhjen e krizave politike dhe të sigurisë. Kështu, edhe në raport me Moskën, lëvizja ka sinjalizuar vazhdimësi në një prej politikave kryesore të ndjekura nga Vuçiqi.

Një qasje e ngjashme, që nuk nënkupton ndryshim të menjëhershëm të orientimit shtetëror, vërehet edhe në marrëdhëniet me Bashkimin Evropian. Lista Studentore nuk ka paraqitur një orientim të pakushtëzuar drejt integrimit evropian, ndërsa përfaqësues të saj kanë përmendur mundësinë e organizimit të një referendumi për anëtarësimin në BE. Ekspertët kanë paralajmëruar se një qasje e tillë mund ta komplikojë procesin e integrimit, duke lënë të hapur pyetjen se sa do të ndryshojë politika e jashtme e Serbisë pas largimit të Vuçiqit nga pushteti.

Për Kosovën, një prej ndryshimeve të mundshme lidhet me mënyrën se si Beogradi do t’i trajtojë serbët e Kosovës dhe strukturat politike që i përfaqësojnë. Gjatë qeverisjes së Vuçiqit, Lista Serbe ka qenë partneri kryesor politik i Beogradit në Kosovë, ndërsa kritikët e kësaj partie kanë ngritur vazhdimisht shqetësime për përqendrimin e pushtetit, mungesën e transparencës dhe kontrollin mbi institucionet lokale.

Në këtë kontekst, përfaqësues të serbëve të Kosovës që mbështesin lëvizjen studentore kanë kërkuar që komuniteti serb të ketë më shumë autonomi në vendimmarrjen e përditshme, pa u varur nga urdhrat politikë të Beogradit. Ndryshimi i pushtetit në Serbi mund të hapë rrugën edhe për hetimin e mënyrës se si Lista Serbe ka menaxhuar fondet e ardhura nga buxheti serb, megjithëse një hetim i tillë mbetet vetëm mundësi dhe jo politikë e konfirmuar e qeverisë së ardhshme.

Një çështje tjetër e rëndësishme për Kosovën është përgjegjësia për sulmin e 24 shtatorit 2023 në Banjskë, ku u vra rreshteri i Policisë së Kosovës, Afrim Bunjaku. Ndryshimi i pushtetit në Beograd mund të krijojë rrethana të reja politike për trajtimin e përgjegjësisë penale të të dyshuarve, përfshirë Millan Radojçiqin, por deri më tani nuk ka një zotim të qartë dhe të verifikuar të Listës Studentore për ekstradimin e tij në Kosovë.

Pikërisht në këto çështje qëndron dallimi ndërmjet pritjeve për ndryshim demokratik në Serbi dhe pritjeve për ndryshim të politikës ndaj Kosovës. Një qeveri që premton institucione më të pavarura, luftë kundër korrupsionit dhe përgjegjësi për zyrtarët mund të krijojë kushte për një qasje më transparente ndaj marrëdhënieve me Kosovën, por këto reforma nuk garantojnë ndryshim të pozicionit të Serbisë për statusin e saj.

Për Prishtinën, prova kryesore e qeverisë së ardhshme nuk do të jetë vetëm retorika për demokracinë dhe sundimin e ligjit, por veprimet konkrete: respektimi i marrëveshjeve të dialogut, qëndrimi ndaj strukturave paralele, trajtimi i sulmit në Banjskë dhe gatishmëria për marrëdhënie paqësore e të qëndrueshme. Këto do të jenë treguesit që mund të përcaktojnë nëse ndryshimi politik në Serbi do të reflektohet edhe në raportet me Kosovën.

Lista Studentore ka premtuar ndryshimin e mënyrës se si qeveriset Serbia, por nuk ka premtuar ndryshimin e qëndrimit të saj themelor ndaj pavarësisë së Kosovës. Prandaj, ndonëse fitorja e studentëve shënon një kthesë të rëndësishme në politikën e brendshme serbe, mbetet e hapur pyetja nëse ajo do të shënojë edhe një kapitull të ri në marrëdhëniet Kosovë–Serbi. /Telegrafi/