Çfarë sinjalizon Plani i Rritjes për të ardhmen e integrimit gradual dhe financimit para-anëtarësues të BP-së

Instrumenti për Ndihmë Para-Anëtarësimi (IPA) u hartua për të zhvilluar bazat legjislative, administrative dhe institucionale për anëtarësimin përfundimtar.

Logjika ishte e qartë: ndërtimi i kapaciteteve dhe reforma do të pasonte. Pas më shumë se dy dekadash, vlerësimi i sinqertë është se ushtrimi solli kapacitete, por jo gjithmonë reforma.

Programi i Instrumentit për Reformë dhe Rritje (RRR) për Ballkanin Perëndimor e përmbys këtë logjikë. Për herë të parë në arkitekturën e para-anëtarësimit, financimi i konsiderueshëm i BE-së, deri në 6 miliardë, kushtëzohet në mënyrë të qartë nga zbatimi i reformave të matshme, të shpërndara në këste kundrejt performancës dhe të qeverisura nga Axhendat e Reformës që vendet kandidate duhet t’i zotërojnë dhe t’i përmbushin. Ky nuk është thjesht një instrument i ri financiar. Është një teori e ndryshme e ndryshimit.

Ky ndryshim ka rëndësi sepse e përmbys ushtrimin: në vend që të financojë kushtet për reformën, BE-ja tani po e kushtëzon financimin me vetë reformën. Kjo logjikë nuk është e re brenda kornizave të vetë BE-së. Instrumenti i Rimëkëmbjes dhe Rezistencës (RRF) e zbatoi atë drejtpërdrejt në disbursimet e Shteteve Anëtare të lidhura me momente dhe objektiva. Rregullorja e Kushtëzimit për Sundimin e Ligjit e zgjeroi atë më tej, duke lidhur aksesin në buxhet me pajtueshmërinë me standardet e sundimit të ligjit. Plani i Rritjes e sjell këtë logjikë kushtëzimi në domenin e para-anëtarësimit.

Ky riformulim mbart një implikim më të thellë, një implikim që Dokumenti i Diskutimit të IDM-së “Nga Luksemburgu në Kopenhagen, në Ballkanin Perëndimor: Kapërcimi i Boshllëkut të Sundimit të Ligjit” ndihmon ta sqarojë. Dokumenti argumenton se kuadri i zgjerimit të BE-së, për një kohë shumë të gjatë, i ka vlerësuar kandidatët sipas kritereve të paqarta politike, ndërsa arkitektura e qeverisjes së vetë BE-së përmes legjislacionit, instrumenteve të kushtëzimit dhe një jurisprudence në zhvillim ka zhvilluar standarde gjithnjë e më të sakta dhe të zbatueshme për Shtetet Anëtare të saj. Plani i Rritjes e shtyn arkitekturën e para-anëtarësimit në të njëjtin drejtim: nga standardet e gjera aspiruese drejt pritjeve konkrete dhe pasuese.

Megjithatë, modeli mbetet i paplotë. Plani i Rritjes i lidh disbursimet në mënyrë të qartë me zbatimin e reformave përmes Axhendave të Reformës, gjë që është një hap domethënës. Por cilësia e këtyre angazhimeve ndryshon. Disa standarde janë vërtet transformuese; të tjera rrezikojnë të përsërisin modelin e vjetër të pajtueshmërisë formale pa ndryshime thelbësore. Qeveritë që e kanë zotëruar artin e performancës së reformave do të gjejnë mënyra për të përmbushur kushtet e disbursimit pa ndryshuar strukturat themelore të pushtetit.

Pa tregues të orientuar drejt efektivitetit që matin nëse institucionet funksionojnë realisht siç synohet, jo thjesht nëse është miratuar legjislacioni, lidhja midis parave dhe reformës mbetet e brishtë.

Këtu bëhen thelbësore Shtyllat 1 dhe 2 të Planit të Rritjes, dhe ku moszhvillimi i tyre aktual është më i rëndësishëm. Shtylla 1 hap rrugën drejt pjesëmarrjes progresive në Tregun e Përbashkët të BE-së; Shtylla 2 thellon Tregun e Përbashkët Rajonal midis Ballkanit Perëndimor. Të dyja janë të përcaktuara si të kushtëzuara nga reforma, por ky kushtëzim duhet të bëhet i qartë dhe funksional. Vetëm transfertat financiare nuk janë të mjaftueshme për të mbështetur vrullin e reformave.

Qasja graduale në institucionet e BE-së, pjesëmarrja në Tregun e Përbashkët dhe integrimi sektorial në fusha si energjia, transporti dhe infrastruktura dixhitale duhet të lidhen sistematikisht me zbatimin e reformave dhe përputhshmërinë me kornizat rregullatore të BE-së. Kur integrimi gradual bëhet pasojë e prekshme e një reforme të besueshme, dhe jo vetëm një premtim afatgjatë, struktura e stimujve ndryshon në mënyrë cilësore. Qeveritë kandidate, administratat publike, bizneset dhe qytetarët fitojnë interesa të menjëhershme në mbështetjen e reformave që shkojnë përtej cikleve të shpërndarjes.

Implikimet ndryshojnë në varësi të aktorëve. Bizneset dhe qytetarët përfitojnë drejtpërdrejt nga integrimi gradual i tregut dhe sektorit dhe po ndërtojnë një elektorat vendas për reformën. Nëpunësit civilë fitojnë një bazë profesionale në standardet e përafruara me BE-në. Vendimmarrësit politikë, të cilët aktualisht kanë pak kosto vendase për zbatimin e reformave, përballen me një llogaritje të ndryshme: kur privilegjet e integrimit u mohohen, presioni vjen nga poshtë, jo vetëm nga Brukseli.

Cikli buxhetor 2028-2034 paraqet një mundësi përcaktuese për të ngulitur këtë logjikë. Korniza Financiare Shumëvjeçare e ardhshme do të hartohet ndërsa Mali i Zi dhe Shqipëria i afrohen afateve kohore të parashikuara të anëtarësimit që bien brenda vetë periudhës buxhetore. Mbështetja para-anëtarësimit nuk mund të projektohet më sikur anëtarësimi është gjithmonë një horizont i largët. Ajo duhet të ndërtohet për të kaluar: nga financimi i lidhur me reformat, përmes integrimit gradual, në përgjegjësitë e plota të anëtarësimit.

Plani i Rritjes ka prezantuar gramatikën e duhur të kushtëzimit. Cikli i ardhshëm buxhetor duhet t’i japë forcë përmes anëtarësimit të vërtetë.

Në Planin e Rritjes, BE-ja ka demonstruar se mund të ridizajnojë marrëdhënien e saj financiare me vendet kandidate. Nëse ka vullnetin për ta mbështetur dhe thelluar atë ridizajnim, duke e përafruar atë me standardet rigoroze që kornizat e saj tani zbatojnë brenda vendit, do të përcaktojë nëse vala e ardhshme e zgjerimit do të prodhojë demokraci të qëndrueshme apo gjenerim të fasadave të menaxhuara./europeanwesternbalkans.