Regjimi i Vuçiqit, kopja ballkanike e “putinizmit”

Ajo që më parë shumëkush vetëm e hamendësonte, por që gjatë krizës politike në Serbi u shfaq plotësisht në dritë, është se regjimi i Vuçiqit është ndërtuar mbi themelet e “putinizmit” ose, siç e quajnë propagandistët mediatikë të Kremlinit, “demokracisë sovrane”.

Krijuesi ideologjik dhe teknologjik i këtij sistemi është Vladislav Surkov, një nga figurat më intriguese dhe më me ndikim të politikës ruse në dy dekadat e para të shekullit XXI. I njohur si “kardinali gri” i Kremlinit, Surkovi nuk ishte një ideolog klasik, por një teknolog i shkëlqyer politik i ideologjisë së së keqes, i cili arriti të bashkojë elemente të postmodernizmit, manipulimit mediatik dhe kontrollit autoritar në një sistem koherent, të njohur si “putinizëm”.

Shkruan: Dragan Shormaz

Biografia e tij është vetë një lloj parabole. Surkovi lindi me emrin Asllambek Dudajev në një fshat të varfër çeçen, në një vendbanim që më vonë Vladimir Putini e rrafshoi me tokë. Megjithatë, dekada më pas, ai u bë arkitekti kryesor i sistemit që e normalizoi atë represion si “arsye shtetërore”. Ai ishte ish-ndihmës i Hodorkovskit, për një periudhë edhe romancier, ndërsa në telegramet diplomatike amerikane përshkruhej si një njeri që “mban shumë maska”.

Gjatë mandatit të tij si zëvendësshef i administratës presidenciale (1999–2011), Surkovi ishte përgjegjës për politikën e brendshme. Koncepti i tij kyç ishte “demokracia e menaxhuar”, “e dirigjuar” ose “sovrane”. Ky koncept e përcaktoi regjimin e Putinit me tezën se demokracia nuk duhet të jetë më e rëndësishme se sovraniteti, duke justifikuar kështu kufizimin e lirive të caktuara.

Qëllimi ishte të krijohej një opozitë e rreme, të kontrollohej i gjithë hapësira politike dhe të përcillej mesazhi se sistemi i Putinit nuk mbështetet në ide apo ideologji, por se e vetmja gjë që ka rëndësi është besnikëria ndaj udhëheqësit.

Thelbi i këtij modeli është ruajtja e fasadës së jashtme demokratike (zgjedhje, sistem shumëpartiak, kushtetutë), ndërkohë që proceset e brendshme kontrollohen plotësisht nga një qendër e vetme pushteti – Kremlini. Surkovi vendosi të ashtuquajturën “vertikale të pushtetit”, në të cilën mediat, gjyqësori dhe parlamenti nuk funksionojnë si shtylla të pavarura të shtetit, por si mekanizma që zbatojnë vullnetin e liderit. Ky është një model politik që i mundësoi Rusisë të ruajë formalisht institucionet demokratike, por me një përqendrim të fortë të pushtetit në duart e presidentit dhe elitës qeverisëse.

I vetëdijshëm se totalitarizmi i hapur kishte pësuar një disfatë historike në përballje me demokracitë liberale perëndimore, ideja e Surkovit nuk ishte shfuqizimi i sistemit shumëpartiak, por krijimi i një sistemi ku opozita ekziston, por është e kontrolluar; mediat janë formalisht pluraliste, por narrativi dominues përcaktohet nga pushteti; ndërsa jeta politike funksionon si një shfaqje e organizuar dhe e menaxhuar me kujdes.

Ai gjithashtu hodhi bazat e konceptit të “Botës Ruse” (Russki Mir), i cili fillimisht ishte konceptuar si një mjet i fuqisë së butë për përhapjen e ndikimit kulturor dhe gjuhësor rus në hapësirën postsovjetike. Megjithatë, ky koncept shpejt u shndërrua në një doktrinë gjeopolitike që justifikon të drejtën e Moskës për të ndërhyrë përtej kufijve të saj, me arsyetimin e mbrojtjes së popullsisë rusishtfolëse.

Edhe pse vetë Surkovi nuk ishte i vetmi autor ideologjik i këtij koncepti, pasi ai u formësua përmes punës së disa ideologëve rusë, politikanëve dhe qarqeve kishtare, ai pati një rol të rëndësishëm në operacionalizimin e tij politik, pra në shndërrimin e një narrative kulturore dhe qytetëruese në një instrument të politikës shtetërore, të bazuar në pushtetin e pakufizuar të udhëheqësit.

Roli në organizimin e kryengritjes në Donbas

Nga viti 2013 deri në vitin 2020, Surkovi ishte këshilltari zyrtar i Putinit, përgjegjës për marrëdhëniet me Ukrainën, Gjeorgjinë dhe rajonet separatiste (Abhazia dhe Osetia e Jugut). Në praktikë, ai ishte koordinatori dhe menaxheri kryesor politik i projektit “Novorusia” dhe i shkëputjes së Donbasit në vitin 2014.

Roli i tij u zbulua qartë përmes rrjedhjes së dokumenteve të njohura si “Surkov Leaks” (korrespondencë elektronike e përgjuar në vitin 2016 nga hakerë ukrainas, autenticiteti i së cilës u konfirmua nga organizata si Bellingcat).

Këto dokumente zbuluan një sërë detajesh operative, duke treguar se Surkovi drejtonte menaxhimin financiar dhe atë të personelit, si dhe miratonte drejtpërdrejt buxhetet për administratat separatiste në Donjeck (DNR) dhe Lugansk (LNR). Gjithashtu, ai miratonte personalisht dhe emëronte figurat politike dhe ushtarake lokale (si Aleksandër Zaharçenko) në krye të republikave të vetëshpallura.

Megjithatë, ai nuk kishte autoritet mbi agjencitë ushtarake dhe të sigurisë, të cilat vepronin sipas linjës së tyre të pavarur.

Surkovi qëndronte pas fushatave mediatike dhe propagandistike, pasi është vërtetuar se ai hartonte strategji për destabilizimin e brendshëm të Ukrainës. E gjithë kjo zbatohej përmes financimit të partive dhe mediave lokale proruse, me synimin për të destabilizuar vendin, për të shkaktuar zgjedhje të parakohshme dhe për të nxitur federalizimin e Ukrainës.

Në e-mail-et e publikuara, territoret e pushtuara të Ukrainës lindore ishin të shënuara si T1 (Donjeck) dhe T2 (Lugansk). Rrjedhja e dokumenteve zbuloi se “kardinali gri i Kremlinit” qëndronte pas politikës informative, me anë të së cilës krijohej në opinionin ndërkombëtar imazhi i një “lufte civile në Ukrainë”, në vend që konflikti të paraqitej si një pushtim rus.

Qëllimi i Surkovit nuk ishte ta kthente Donbasin nën kontrollin e Ukrainës, por “ta kthente Ukrainën te Donbasi”.

Ai e përshkroi konfliktin në Ukrainë si një shembull të “luftës jolineare”, pra një konflikt ku nuk luftojnë vetëm ushtritë, por ku, përmes kaosit të kontrolluar, dezinformatave dhe ndryshimeve të vazhdueshme të narrativës, destabilizohet në mënyrë të përhershme vetëdija dhe perceptimi i kundërshtarit. E-mail-et e Surkovit përbëjnë një dëshmi të fortë se Kremlini drejtonte dhe formësonte në mënyrë aktive entitetet separatiste pas shpërthimit të konfliktit.

Gjurmët e veprimtarisë në Ballkanin Perëndimor dhe në Serbi

Surkovi rrallëherë është ekspozuar publikisht në Ballkan, por ekzistojnë gjurmë të qarta, të drejtpërdrejta dhe të tërthorta, të pranisë dhe ndikimit të tij në rajon. Analiza të shumta tregojnë se Rusia në Ballkan ka përdorur metoda të njëjta me modelet e ndikimit politik të lidhura me qasjen e Surkovit: kombinimin e ndikimit mediatik, mbështetjen për grupe të caktuara politike dhe shoqërore, shfrytëzimin e çështjeve identitare, lidhjeve ortodokse dhe kulturore, si edhe ruajtjen e një “paqëndrueshmërie të kontrolluar”, e cila e vështirëson integrimin e plotë të rajonit në institucionet perëndimore.

Gjurma më konkrete diplomatike është regjistruar në tetor dhe nëntor të vitit 2017, kur Beogradi u zgjodh si vend neutral për negociata të fshehta dhe me dyer të mbyllura ndërmjet Vladislav Surkovit dhe Kurt Volkerit, atëherë i dërguar special i SHBA-së për Ukrainën.

Meqenëse Surkovi ishte nën sanksionet e Bashkimit Evropian dhe të Shteteve të Bashkuara për shkak të rolit të tij në aneksimin e Krimesë, Serbia shërbeu si një hapësirë e përshtatshme logjistike dhe politike për këto takime, në të cilat u diskutua zbatimi i Marrëveshjeve të Minskut dhe mundësia e vendosjes së forcave paqeruajtëse të OKB-së në Donbas.

Kështu, Beogradi funksionoi si një zonë neutrale diplomatike, drejtpërdrejt në shërbim të interesave të Kremlinit. Ky rol nuk ishte i rastësishëm, por përbënte një konfirmim të pozitës gjeopolitike të Serbisë.

Ndikimi i tërthortë i doktrinës së Surkovit është më i dukshëm në përvetësimin dhe përshtatjen e konceptit të “Botës Ruse” me rrethanat lokale. Narrativa për “Botën Serbe”, të cilën e promovojnë disa aktorë politikë në Serbi dhe në rajon, pasqyron në aspektin strukturor dhe funksional modelin e Surkovit.

Hapësira kulturore dhe identitare përdoret si bazë për legjitimimin e ndikimit politik përtej kufijve të shtetit amë (në Mal të Zi, Bosnje dhe Hercegovinë dhe Kosovë). Krijohet një narrativë për rrezikimin e bashkëkombësve në rajon, me qëllim që të justifikohet roli i Beogradit si arbitër qendror dhe mbrojtës i tyre.

Përveç kësaj, bashkëpunëtori i ngushtë i Surkovit dhe oligarku ultranacionalist Konstantin Malofejev (i cili bashkëpunoi ngushtë me operativët e Surkovit në Donbas) ishte i lidhur drejtpërdrejt me financimin e organizatave të djathta dhe proruse, mediave dhe strukturave paraushtarake në Ballkan, përfshirë edhe përpjekjet për destabilizimin e Malit të Zi në vitin 2016.

Kremlini vendosi si pikën kryesore të kontaktit për rajonin Nikolaj Patrushevin, ish-drejtorin e FSB-së, ndërsa GRU intensifikoi aktivitetet e saj. Në këtë mënyrë, Serbia u bë dhe mbeti nyja qendrore e ndikimit rus në Ballkanin Perëndimor.

Përmes Beogradit, Moska projekton ndikimin e saj në Republikën Srpska në Bosnje dhe Hercegovinë, në veriun e Kosovës dhe, në një masë më të vogël, në Mal të Zi. Ky ndikim mbështetet në harmonizimin politik, depërtimin mediatik, varësinë energjetike, rrjetet fetare dhe bashkëpunimin në fushën e sigurisë.

Rrjetet kërkimore serbe kanë dokumentuar secilin prej këtyre elementeve. Sipas hulumtimit të Byrosë për Kërkime Shoqërore (BIRODI), është konstatuar se të paktën 41 media në Serbi janë nën ndikimin e drejtpërdrejtë të regjimit të Vuçiqit dhe, rrjedhimisht, edhe të Rusisë. Organet shtetërore ruse kanë fituar pronësinë shumicë në Industrinë e Naftës së Serbisë (NIS), ndërsa Gazpromi dhe kompanitë e lidhura me të kanë marrë kontrollin mbi Srbijagas dhe infrastrukturën strategjike të gazsjellësve. Kjo ka shërbyer si një “arkë e zezë” për financimin e operacioneve hibride jo vetëm në Serbi, por edhe më gjerë në rajon dhe brenda vetë Bashkimit Evropian.

Që në shikim të parë është e qartë se sistemi politik hibrid i instaluar në Serbi nën udhëheqjen e Aleksandar Vuçiqit tregon një përputhshmëri shumë të lartë me modelin e demokracisë së menaxhuar që Surkovi projektoi në Rusi. Megjithëse Serbia funksionon në një mjedis tjetër gjeopolitik (si vend kandidat për anëtarësim në BE dhe e rrethuar nga shtete anëtare të NATO-s), teknologjia e qeverisjes mbështetet në tre shtyllat kryesore të modelit të Surkovit:

Kontrolli përmes pluralizmit, e jo përmes censurës. Në sistemin e Surkovit, mediat nuk mbyllen brutalisht si në diktaturat klasike. Në vend të kësaj, hapësira publike mbushet me informacione të kontrolluara – një model që zbatohet edhe në Serbi. Formalisht ekziston pluralizmi mediatik, por kanalet kryesore me frekuencë kombëtare dhe tabloidët me tirazhin më të madh janë të sinkronizuar nga një qendër e vetme.

Mediat e pavarura lejohen të ekzistojnë, por margjinalizohen ekonomikisht dhe sulmohen vazhdimisht si “tradhtare”, duke i shërbyer regjimit si provë përpara Perëndimit se në vend ekziston liria e fjalës.

Fabrikimi dhe kontrolli i opozitës. Surkovi njihej për faktin se në Rusi krijonte dhe financonte si pushtetin, ashtu edhe opozitën (parti satelite liberale, të majta dhe të djathta), me qëllim fragmentimin e pakënaqësisë reale të qytetarëve dhe orientimin e debatit politik në kufij të padëmshëm. Në skenën politike serbe, vërehet një inxhinieri e ngjashme, ku përmes mbështetjes logjistike ose mediatike për lista radikale të djathta apo për opozitë të simuluar, copëzohet qëllimisht elektorati opozitar dhe publiku proevropian privohet nga një alternativë e qartë. Ky model, është zbatuar me aq sukses në Serbi, saqë sot ajo është ndoshta i vetmi vend në Evropë pa një alternativë politike qartësisht proevropiane.

Teatraliteti dhe gjendja e përhershme e jashtëzakonshme janë firma e Surkovit në politikë – shndërrimi i hapësirës publike në një reality show dhe teatër të pandërprerë. Në Serbi, zbatohet e njëjta teknologji e prodhimit të krizave, ku publiku mbahet vazhdimisht në gjendje ankthi përmes njoftimeve të përditshme për atentate, grushte shteti, kolapse ekonomike ose luftëra të pashmangshme në rajon.

Në një mjedis të tillë, institucionet (parlamenti dhe qeveria) humbasin kuptimin, ndërsa lideri paraqitet si garantuesi i vetëm i stabilitetit dhe shpëtimtari që në momentin e fundit zgjidh krizat e krijuara artificialisht.

Përveç këtyre elementeve, vërehen edhe ngjashmëri të tjera, si personalizimi i fortë i pushtetit, përdorimi i patriotizmit dhe çështjeve identitare për mobilizim politik, si dhe mbështetja në rrjete besnikërie në vend të institucioneve formale.

Megjithatë, për shkak të mjedisit specifik gjeopolitik – më saktë, për shkak të rrethimit nga shtete anëtare të NATO-s dhe BE-së – Serbisë iu desh ta përshtaste deri diku modelin rus me nevojën për të ruajtur një pamje legjitimiteti përballë Bashkimit Evropian.

Për këtë arsye, Serbia nuk ka nivelin e represionit të hapur që karakterizon Rusinë, por përdor metoda më të sofistikuara dhe më të fshehta. Po ashtu, ekziston përshtypja e një hapësire shumë më të madhe për mediat opozitare dhe shoqërinë civile, ndërsa zgjedhjet, të paktën formalisht, janë më konkurruese se në Rusi.

Për shkak të varësisë jetike nga tregu dhe investimet e Bashkimit Evropian, elita politike e regjimit të Vuçiqit ndjek zyrtarisht një politikë balancimi ndërmjet qendrave të ndryshme ndërkombëtare të fuqisë, ndërsa sistemi rus është haptazi i orientuar në mënyrë radikale kundër Perëndimit.

Për këtë arsye, nga jashtë krijohet përshtypja se Serbia nuk është thjesht një kopje e Rusisë së Surkovit. Megjithatë, kur përcaktohet me saktësi thelbi i dy regjimeve, bëhet e qartë se elementet e tyre kryesore përputhen në masë të konsiderueshme, me dallimet që imponohen nga kushtet historike, gjeopolitike dhe institucionale të Serbisë.

Në thelb, Serbia përfaqëson një shembull të suksesshëm të zbatimit të një versioni më të butë të modelit të Surkovit, ku metodat e teknologjisë politike janë përshtatur me ndjeshmërinë ballkanike dhe me nevojën për të balancuar njëkohësisht ndërmjet integrimeve evropiane dhe themeleve autoritare të rendit të brendshëm.

Për këtë arsye, literatura akademike e identifikon regjimin politik serb si një aktor specifik me agjendën e vet hibride në Ballkanin Perëndimor, duke funksionuar jo vetëm si objekt i ndikimit rus, por edhe si një proksi rajonal aktiv.

Në këtë kuptim, dhe në dritën e fërkimeve të herëpashershme ndërmjet dy regjimeve, Rusia nuk synon përshkallëzimin e situatës në rajon, por forcimin e pozitës së saj. Konfliktet e ngrira, varësia energjetike, proksitë politike, lufta informative dhe dobësia institucionale krijojnë së bashku një mjedis afatgjatë, me kosto të ulët, të favorshëm për interesat ruse dhe rezistent ndaj përgjigjes perëndimore.

Rajoni është bërë pikërisht ai që Moska ka synuar të krijojë: një rajon i qëndrueshëm në paqëndrueshmërinë e tij. Në këtë, gjurma e Surkovit është e dallueshme, edhe kur ai vetë nuk ka qenë nënshkruesi i drejtpërdrejtë.

Kjo rrëzon çdo iluzion se ndryshimi i regjimit të Vuçiqit është i mundur sipas kushteve të vendosura nga ai dhe nga Putini. Ai argumenton se kërkesa e opozitës “studentore” për zgjedhje, pa kërkuar më parë kushte të drejta zgjedhore, formimin e një qeverie teknike kalimtare dhe eliminimin e ndikimit malinj rus, përfaqëson më tepër një shfaqje politike të dirigjuar sesa një hap të vërtetë drejt demokratizimit dhe çmontimit të sistemit toksik të ngritur në Serbi.

The GeoPost