Si po e kthen inteligjenca artificiale informacionin në armën më të rrezikshme të shekullit

Luftërat moderne nuk zhvillohen më vetëm në fushëbeteja, me tanke, raketa dhe ushtri që përballen për kontrollin e territoreve, sepse krahas konflikteve tradicionale është krijuar një front tjetër, shumë më pak i dukshëm, por me potencial të madh ndikimi mbi shoqëritë dhe institucionet demokratike. Ky front shtrihet në telefonat inteligjentë, rrjetet sociale dhe platformat digjitale, aty ku miliona njerëz informohen çdo ditë, krijojnë bindjet e tyre politike dhe përpiqen të kuptojnë zhvillimet që ndodhin përreth tyre.

Zhvillimi i shpejtë i inteligjencës artificiale (AI) po e ndryshon rrënjësisht mënyrën se si prodhohet, përpunohet dhe shpërndahet informacioni, duke krijuar mundësi të jashtëzakonshme për komunikimin dhe qasjen në njohuri, por njëkohësisht duke u ofruar aktorëve keqdashës instrumente gjithnjë e më të sofistikuara për manipulim, propagandë dhe ndërhyrje në proceset demokratike. Në këtë realitet të ri, Rusia, Kina dhe aktorë të tjerë shtetërorë e joshtetërorë janë përfshirë në raportime dhe dokumentime për operacione të ndikimit informativ, ndërsa shoqëritë demokratike po përballen me një sfidë që bëhet gjithnjë e më e ndërlikuar: si të ruajnë besimin te informacioni në një kohë kur edhe përmbajtjet e fabrikuara mund të duken plotësisht autentike.

Për dekada të tëra, propaganda kërkonte struktura të organizuara, institucione, gazeta, radio dhe televizione për ta përcjellë një mesazh te publiku, ndërsa sot teknologjia ka krijuar mundësinë që një video e prodhuar me inteligjencë artificiale, një fotografi e manipuluar apo një deklaratë që nuk është bërë kurrë të shpërndahet te miliona përdorues brenda një kohe jashtëzakonisht të shkurtër. Kjo nuk nënkupton vetëm përshpejtimin e propagandës tradicionale, por edhe ndryshimin e mënyrës se si mund të ndërtohet një realitet i rremë, i cili për një pjesë të publikut mund të jetë po aq bindës sa një ngjarje e dokumentuar.

Një politikan mund të paraqitet në një video duke shqiptuar fjalë që nuk i ka thënë asnjëherë, një protestë që nuk ka ndodhur mund të ilustrohet me fotografi që duken si të realizuara nga fotoreporterët, ndërsa një informacion i pavërtetë mund të shpërndahet njëkohësisht nga qindra llogari në rrjetet sociale, duke krijuar përshtypjen se ai është konfirmuar nga burime të ndryshme dhe të pavarura. Pikërisht kjo aftësi për të prodhuar jo vetëm mesazhe, por edhe materiale që publiku mund t’i perceptojë si dëshmi, përbën një nga dimensionet më shqetësuese të manipulimit modern të informacionit.

Problemi bëhet edhe më serioz kur përmbajtje të tilla shfaqen në periudha krizash politike, zgjedhjesh, protestash apo konfliktesh ushtarake, kur qytetarët kërkojnë informacion të menjëhershëm dhe kur emocionet, pasiguria dhe polarizimi shoqëror mund ta zvogëlojnë hapësirën për vlerësim kritik. Në rrethana të tilla, një material i fabrikuar nuk ka nevojë të mbetet i besueshëm për një kohë të gjatë për të shkaktuar pasoja, sepse reagimi publik mund të ndodhë shumë më shpejt sesa verifikimi i fakteve.

Në këtë kontekst duhet kuptuar edhe lufta hibride, e cila nuk kufizohet në përdorimin e forcës ushtarake, por përfshin kombinimin e mjeteve ushtarake dhe joushtarake për të ushtruar presion ndaj një shteti, për të dobësuar institucionet e tij dhe për të ndikuar në vendimmarrjen politike e shoqërore. Sulmet kibernetike, sabotimi, presioni ekonomik, operacionet e inteligjencës dhe manipulimi i informacionit mund të ndërthuren në një strategji të përbashkët, ku secili instrument shërben për të përforcuar efektin e tjetrit dhe për të arritur objektiva që nuk mund të realizohen domosdoshmërisht përmes përballjes së drejtpërdrejtë ushtarake.

Brenda kësaj arkitekture, dezinformimi zë një vend të veçantë, sepse ai nuk synon gjithmonë të ndryshojë vetë ngjarjen, por mënyrën se si ajo kuptohet dhe interpretohet nga publiku. Në vend që të kontrollojë fizikisht një territor, një operacion informativ mund të synojë kontrollin e perceptimeve, dobësimin e besimit te institucionet dhe krijimin e një mjedisi ku qytetarët e kanë gjithnjë e më të vështirë të dallojnë faktet nga pretendimet e fabrikuara.

Ajo që e bën këtë formë manipulimi veçanërisht të rrezikshme është fakti se objektivi nuk është domosdoshmërisht bindja e publikut për ta pranuar një gënjeshtër të caktuar, por krijimi i një gjendjeje të vazhdueshme dyshimi, në të cilën çdo informacion mund të kontestohet dhe çdo burim mund të paraqitet si i pabesueshëm. Kur një fotografi autentike mund të shpallet e manipuluar, një video e vërtetë mund të cilësohet si produkt i inteligjencës artificiale dhe një raportim profesional mund të etiketohet si propagandë, atëherë manipulimi fillon ta cenojë jo vetëm besueshmërinë e një lajmi, por edhe aftësinë e shoqërisë për të krijuar një kuptim të përbashkët mbi realitetin.

Ky rrezik nuk mbetet më vetëm në nivelin e paralajmërimeve teorike, sepse raportet e institucioneve evropiane dhe kompanive të teknologjisë kanë dokumentuar zhvillimin e operacioneve informative gjithnjë e më të organizuara, më të shpejta dhe më komplekse. Në raportin e katërt mbi kërcënimet nga manipulimi dhe ndërhyrja e huaj në informacion, të publikuar në mars të vitit 2026, Shërbimi Evropian i Veprimit të Jashtëm (EEAS) konstatoi se gjatë vitit 2025 këto operacione kishin arritur një nivel të ri kompleksiteti dhe shtrirjeje ndërkombëtare, duke e bërë gjithnjë e më të qartë se manipulimi informativ nuk mund të trajtohet thjesht si problem i komunikimit publik.

Sipas këtij raporti, ndërhyrjet në hapësirën informative janë pjesë e një arsenali më të gjerë hibrid, ku aktivitetet digjitale mund të kombinohen me presionin politik, kërcënimet dhe veprime të tjera destabilizuese, duke krijuar një mjedis në të cilin ndikimi mbi opinionin publik shndërrohet në instrument për realizimin e interesave strategjike.

Rusia përbën një nga rastet më të dokumentuara të përdorimit të operacioneve të ndikimit informativ për qëllime gjeopolitike, veçanërisht pas fillimit të pushtimit të Ukrainës, kur rrjete të lidhura me interesat ruse janë identifikuar në fushata që synojnë diskreditimin e Ukrainës, dobësimin e mbështetjes perëndimore për Kievin dhe thellimin e ndarjeve politike brenda shoqërive demokratike. Këto përpjekje nuk kufizohen në promovimin e qëndrimeve të Moskës, por përfshijnë edhe përhapjen e përmbajtjeve që synojnë të krijojnë mosbesim ndaj institucioneve perëndimore dhe të ndikojnë në mënyrën se si qytetarët e interpretojnë konfliktin.

Raporti i tretë i EEAS-it, i publikuar në mars të vitit 2025, identifikoi infrastrukturën digjitale të përdorur nga aktorë të huaj, kryesisht nga Rusia, por edhe nga Kina, për të ndërhyrë në hapësirën informative të Bashkimit Evropian dhe vendeve partnere. Ndër mekanizmat e dokumentuar përfshihen krijimi i faqeve që imitojnë mediat e njohura, përdorimi i profileve të rreme dhe shpërndarja e koordinuar e materialeve që synojnë të paraqiten si raportime të pavarura, ndonëse në të vërtetë janë pjesë e përpjekjeve të organizuara për ndikim.

Inteligjenca artificiale ua zgjeron ndjeshëm kapacitetet këtyre operacioneve, sepse u mundëson aktorëve që të prodhojnë përmbajtje në shumë gjuhë, t’i përshtatin mesazhet për audienca të ndryshme dhe t’i shpërndajnë ato me një shpejtësi që më parë kërkonte shumë më tepër kohë, personel dhe burime financiare. Në këtë mënyrë, një narrativë e vetme mund të marrë forma të ndryshme, varësisht nga mjedisi politik, kulturor dhe shoqëror ku synohet të përhapet, duke e bërë më të vështirë identifikimin e origjinës dhe qëllimit të saj.

Një shembull i rëndësishëm i këtij zhvillimi u evidentua gjatë zgjedhjeve presidenciale amerikane të vitit 2024, kur Qendra për Analizën e Kërcënimeve e Microsoftit dokumentoi përpjekje ndikimi nga aktorë të lidhur me Rusinë, Iranin dhe Kinën. Në këto aktivitete u identifikuan video të fabrikuara, përmbajtje të krijuara me inteligjencë artificiale dhe operacione kibernetike që synonin të ndikonin në mjedisin informativ zgjedhor, duke treguar se teknologjitë e reja po përdoren edhe në përpjekjet për të ndikuar proceset politike të vendeve demokratike.

Megjithatë, është e rëndësishme të bëhet dallimi ndërmjet dokumentimit të një përpjekjeje për ndikim dhe provës se ajo ka përcaktuar rezultatin e një procesi zgjedhor, sepse ekzistenca e operacioneve të tilla nuk dëshmon automatikisht se ato kanë ndryshuar vendimin e votuesve. Ajo që këto raste tregojnë është se manipulimi digjital është bërë pjesë e përpjekjeve të organizuara për të ndikuar debatin politik, për të formësuar perceptimet publike dhe për të shfrytëzuar dobësitë e mjedisit informativ.

Një tjetër dimension i këtij kërcënimi lidhet me përdorimin e inteligjencës artificiale për të imituar identitetin, zërin dhe pamjen e njerëzve realë, përmes teknologjisë së njohur si deepfake, e cila mundëson krijimin e materialeve audiovizuale që paraqesin në mënyrë bindëse një person duke thënë apo bërë diçka që në realitet nuk ka ndodhur. Në një shoqëri të polarizuar, ku një deklaratë politike mund të shkaktojë reagime të menjëhershme, një material i tillë mund të ndikojë në opinionin publik përpara se gazetarët, institucionet apo ekspertët të kenë arritur ta verifikojnë autenticitetin e tij.

Por ndikimi i kësaj teknologjie nuk kufizohet vetëm te fabrikimi i provave, sepse përhapja e materialeve të manipuluara krijon një mundësi tjetër, po aq shqetësuese, që edhe dëshmitë autentike të hidhen poshtë duke u paraqitur si produkte të inteligjencës artificiale. Ky fenomen, i njohur në studimet e dezinformimit si liar’s dividend, u jep përparësi atyre që kërkojnë t’i shmangen përgjegjësisë, pasi prania e vazhdueshme e përmbajtjeve të fabrikuara e bën më të lehtë mbjelljen e dyshimit edhe mbi materialet që janë të vërteta.

Në këtë mënyrë, manipulimi informativ mund të veprojë njëkohësisht në dy drejtime, duke e bërë të pavërtetën të duket e besueshme dhe duke krijuar rrethana në të cilat edhe e vërteta mund të kontestohet. Pasoja më e rëndë e këtij procesi nuk është vetëm përhapja e një informacioni të pasaktë, por dobësimi gradual i besimit të qytetarëve në mundësinë për ta njohur dhe verifikuar realitetin.

Automatizimi i propagandës e thellon edhe më shumë këtë problem, sepse inteligjenca artificiale u mundëson aktorëve që zhvillojnë operacione ndikimi të prodhojnë mijëra variante të një mesazhi, duke i përshtatur ato me gjuhën, kulturën, shqetësimet dhe ndjeshmëritë e audiencave të ndryshme. Një narrativë që në një vend mund të ndërtohet rreth pasigurisë ekonomike, në një vend tjetër mund të paraqitet përmes tensioneve politike apo mosbesimit ndaj institucioneve, duke shfrytëzuar pikërisht çështjet që kanë potencialin më të madh për të nxitur reagime shoqërore.

Në raportin e publikuar në shkurt të vitit 2026 për përdorimet keqdashëse të inteligjencës artificiale, OpenAI konstatoi se aktorët e kërcënimit zakonisht nuk mbështeten vetëm te modelet e AI-së, por i kombinojnë ato me instrumente tradicionale, si faqet e internetit dhe llogaritë në rrjetet sociale, ndërsa operacionet e tyre shpesh zhvillohen në disa platforma dhe përfshijnë përdorimin e më shumë se një modeli të inteligjencës artificiale.

Ky konstatim tregon se teknologjia e re nuk e ka zëvendësuar propagandën tradicionale, por po përdoret për ta përshpejtuar, zgjeruar dhe përshtatur atë me një mjedis ku informacioni qarkullon pa ndërprerje. Megjithatë, prodhimi i një sasie të madhe përmbajtjesh nuk nënkupton domosdoshmërisht ndikim të madh mbi publikun, prandaj raportet e sigurisë bëjnë dallim ndërmjet përpjekjes për manipulim, shtrirjes së shpërndarjes dhe ndikimit real në qëndrimet apo sjelljen e qytetarëve, një dallim që është thelbësor për të kuptuar përmasat e kërcënimit pa e mbivlerësuar fuqinë e tij.

Në këtë konkurrencë globale për ndikim informativ, Kina përfaqëson një dimension tjetër të përdorimit të teknologjisë për realizimin e interesave strategjike, pasi raportet e Microsoftit dhe EEAS-it kanë identifikuar operacione të lidhura me aktorë kinezë që synojnë të ndikojnë perceptimet ndërkombëtare, të shfrytëzojnë polarizimin shoqëror dhe të promovojnë narrativa në përputhje me interesat e Pekinit. Edhe pse metodat, prioritetet dhe objektivat e këtyre operacioneve nuk janë domosdoshmërisht të njëjta me ato të aktorëve rusë, të dyja rastet dëshmojnë se hapësira informative është shndërruar në një fushë të rëndësishme konkurrimi ndërmjet fuqive të mëdha.

Për Ballkanin Perëndimor, këto zhvillime kanë një rëndësi të veçantë, sepse rajoni vazhdon të karakterizohet nga tensione etnike, mosmarrëveshje politike, ndikime të jashtme dhe debate të vazhdueshme rreth orientimit euroatlantik. Në një mjedis ku çështjet historike, identitare dhe të sigurisë vazhdojnë të ndikojnë fuqishëm në debatin publik, përmbajtjet e fabrikuara mund të shfrytëzojnë ndjeshmëritë ekzistuese dhe të krijojnë pasiguri në momente kur informacioni i saktë është veçanërisht i rëndësishëm.

Një deklaratë e fabrikuar e një zyrtari të lartë, një video e manipuluar që pretendohet se paraqet përplasje gjatë një proteste apo një informacion i pavërtetë për një incident sigurie mund të shpërndahet me shpejtësi dhe të nxisë reagime përpara se të sqarohen rrethanat reale. Në situata të tilla, problemi nuk qëndron vetëm te përmbajtja e pavërtetë, por edhe te mundësia që ajo të shfrytëzohet për të përforcuar tensione ekzistuese dhe për të ndikuar mënyrën se si komunitetet e ndryshme i perceptojnë njëra-tjetrën.

Kosova përballet me këtë rrezik në një kontekst veçanërisht të ndjeshëm, për shkak të marrëdhënieve me Serbinë, tensioneve periodike në veri të vendit dhe përhapjes së narrativave kundërshtuese lidhur me zhvillimet politike dhe të sigurisë. Në një mjedis të tillë, ku informacioni për ngjarjet e ndjeshme mund të marrë shpejt dimension politik dhe ndëretnik, manipulimi i përmbajtjeve digjitale paraqet një sfidë që nuk duhet të nënvlerësohet.

Për shembull, një material i fabrikuar që pretendon se paraqet një incident ndërmjet komuniteteve, një deklaratë të NATO-s apo një vendim të institucioneve të Kosovës mund të krijojë konfuzion dhe pasiguri, veçanërisht nëse shpërndahet në mënyrë të koordinuar dhe paraqitet si informacion i konfirmuar. Në këto rrethana, pasojat mund të shkojnë përtej keqinformimit të zakonshëm, sepse një pretendim i pavërtetë mund të ndikojë në perceptimin e sigurisë dhe në reagimet e publikut ndaj zhvillimeve që kërkojnë qetësi dhe informacion të verifikuar.

Megjithatë, do të ishte e gabuar që çdo lajm i pavërtetë, çdo gabim gazetaresk apo çdo përmbajtje e krijuar me inteligjencë artificiale të konsiderohej automatikisht pjesë e një operacioni të luftës hibride, sepse identifikimi i një aktiviteti të tillë kërkon prova për koordinimin, qëllimin, aktorët e përfshirë dhe mënyrën e shpërndarjes së përmbajtjes. Ky dallim është veçanërisht i rëndësishëm për gazetarinë, e cila duhet t’i trajtojë pretendimet për ndërhyrje informative me të njëjtin standard verifikimi që zbaton ndaj çdo informacioni tjetër me interes publik.

Në epokën e inteligjencës artificiale, gazetarët nuk mund të mbështeten më vetëm në përshtypjen se një fotografi duket autentike, se një zë tingëllon bindës apo se një informacion është publikuar nga disa faqe të ndryshme, sepse asnjëri prej këtyre elementeve nuk përbën në vetvete garanci për vërtetësinë e materialit. Verifikimi kërkon identifikimin e burimit origjinal, kontrollimin e kohës dhe vendit të publikimit, krahasimin me dëshmi të pavarura dhe analizimin e kontekstit në të cilin përmbajtja është prodhuar dhe shpërndarë.

Edhe instrumentet automatike që pretendojnë të identifikojnë përmbajtjet e krijuara me inteligjencë artificiale kanë kufizimet e tyre dhe mund të japin rezultate të pasakta, prandaj përdorimi i tyre duhet të shoqërohet me metoda të tjera verifikimi dhe nuk duhet të shërbejë si provë e vetme për të përcaktuar autenticitetin e një materiali. Për gazetarinë, kjo nënkupton nevojën për një qasje më të kujdesshme ndaj burimeve digjitale dhe për një kuptim më të thellë të mënyrës se si teknologjia mund të përdoret për të ndërtuar përmbajtje që duken të besueshme, por që nuk pasqyrojnë ngjarje reale.

Në të njëjtën kohë, inteligjenca artificiale nuk duhet parë vetëm si instrument që krijon rreziqe, sepse ajo mund të përdoret edhe nga gazetarët dhe studiuesit për analizimin e sasive të mëdha të të dhënave, identifikimin e modeleve të koordinuara të shpërndarjes dhe krahasimin e përmbajtjeve në gjuhë të ndryshme. Kjo krijon një situatë në të cilën e njëjta teknologji që mund të përdoret për manipulimin e informacionit mund të shërbejë edhe për identifikimin dhe dokumentimin e tij, varësisht nga mënyra se si përdoret dhe standardet mbi të cilat mbështetet analiza.

Për institucionet demokratike, sfida është edhe më e ndërlikuar, sepse përpjekjet për t’u mbrojtur nga ndërhyrjet e organizuara informative duhet të zhvillohen pa e shndërruar luftën kundër dezinformimit në justifikim për censurë apo kufizim të kritikës legjitime. Një shoqëri demokratike duhet të ketë kapacitetin për t’i identifikuar dhe kundërshtuar operacionet që synojnë manipulimin e opinionit publik, duke ruajtur njëkohësisht lirinë e shprehjes, pluralizmin mediatik dhe të drejtën e qytetarëve për t’i kritikuar institucionet dhe për t’i kundërshtuar vendimet e pushtetit.

Pikërisht këtu qëndron edhe një nga dilemat më të mëdha të epokës digjitale, sepse mbrojtja e hapësirës informative nuk mund të ndërtohet mbi kufizimin e debatit publik, ashtu siç liria e shprehjes nuk duhet të përdoret si arsyetim për ta shpërfillur ekzistencën e operacioneve të organizuara që synojnë mashtrimin dhe manipulimin e qytetarëve. Ruajtja e këtij ekuilibri kërkon institucione të përgjegjshme, media profesionale dhe një publik që ka mundësi të informohet nga burime të besueshme.

Lufta hibride në epokën e inteligjencës artificiale, në thelb, nuk është vetëm një përballje teknologjike ndërmjet shteteve dhe aktorëve të ndryshëm, por një përballje shumë më e gjerë për besimin, autoritetin dhe mënyrën se si shoqëritë e kuptojnë realitetin. Nëse në luftërat tradicionale objektivat strategjikë mund të jenë territori, infrastruktura dhe kapacitetet ushtarake, në operacionet e manipulimit informativ objektiv mund të bëhet vetë besimi i qytetarëve te institucionet, mediat dhe njëri-tjetri.

Kur ky besim dobësohet vazhdimisht, pasojat nuk kufizohen vetëm në përhapjen e lajmeve të pavërteta, sepse edhe informacioni i saktë mund ta humbasë aftësinë për ta orientuar debatin publik dhe për t’u shërbyer qytetarëve si bazë për vendimmarrje. Një shoqëri në të cilën çdo fakt kontestohet, çdo dëshmi vihet në dyshim dhe çdo burim informacioni shihet me mosbesim bëhet më e cenueshme ndaj manipulimit, pikërisht sepse qytetarët e saj e kanë gjithnjë e më të vështirë të krijojnë bindje mbi bazën e fakteve të verifikueshme.

Prandaj, rreziku më i madh që sjell inteligjenca artificiale në fushën e informacionit nuk është vetëm mundësia që njerëzit të besojnë një ngjarje që nuk ka ndodhur apo një deklaratë që nuk është bërë kurrë, por krijimi i një realiteti informativ ku përmbajtjet e fabrikuara dhe akuzat e vazhdueshme për manipulim i bëjnë qytetarët të dyshojnë edhe në atë që është e dokumentuar dhe e vërtetuar.

Në fund, beteja për informacionin nuk zhvillohet vetëm ndërmjet atyre që prodhojnë propagandë dhe atyre që përpiqen ta zbulojnë atë, por edhe ndërmjet përpjekjeve për ta dobësuar besimin publik dhe nevojës së shoqërive demokratike për ta ruajtur atë. Sepse kur qytetarët humbasin aftësinë për ta dalluar informacionin e besueshëm nga manipulimi, nuk rrezikohet vetëm cilësia e debatit publik, por edhe vetë themeli mbi të cilin mbështetet vendimmarrja demokratike.

Në një epokë kur teknologjia mund ta bëjë gënjeshtrën të duket si e vërtetë dhe të vërtetën të paraqitet si mashtrim, mbrojtja e besueshmërisë së fakteve nuk është më vetëm përgjegjësi e gazetarisë, por një çështje thelbësore e sigurisë demokratike./KB/