Kos paralajmëron Serbinë: Sundimi i ligjit dhe zgjedhjet e lira mbeten test kyç për BE-në

Udhëheqësit e Bashkimit Evropian dhe të Ballkanit Perëndimor po mblidhen sot në Tivat për Samitin BE-Ballkani Perëndimor.

Samiti pritet të përqendrohet në progresin e negociatave të pranimit, zbatimin e Planit të Rritjes për Ballkanin Perëndimor, propozimet për integrimin gradual të vendeve kandidate dhe bashkëpunimin rajonal.

Përpara samitit, European Western Balkans sjell një intervistë me Komisioneren Evropiane për Zgjerimin Marta Kos mbi të ardhmen e procesit të zgjerimit, idetë e reja për integrimin gradual, si dhe gjendjen aktuale të procesit të pranimit në Ballkanin Perëndimor.

European Western Balkans: Samiti BE-Ballkani Perëndimor po mbahet në Tivat në një kohë diskutimesh intensive rreth të ardhmes së zgjerimit. Cilat tema, sipas mendimit tuaj, do të jenë kyçe në bisedimet me udhëheqësit dhe cili prisni të jetë mesazhi më i rëndësishëm për qytetarët e rajonit?

Marta Kos: Meqenëse ka një qeveri të re në Hungari, ka një dinamikë të re në procesin e zgjerimit në të gjitha nivelet. Mesazhi më i rëndësishëm për vendet e Ballkanit Perëndimor nga BE është se po përparojmë dhe gjërat po ecin përpara. Ne shohim se në Mal të Zi dhe Shqipëri po kalojmë qartë në fazat e ardhshme të procesit të tyre të pranimit. Ka shumë energji pozitive rreth asaj që po bëhet tani, dhe pres shumë që kjo të shihet gjatë samitit në Tivat.

EWB: Në javët e fundit, disa shtete anëtare të BE-së kanë paraqitur propozime të ndryshme mbi modele të reja të integrimit para anëtarësimit të plotë. Si i shihni modelet e propozuara deri më tani? A mendoni se reforma në këtë drejtim është e nevojshme, dhe a do të ketë diskutim zyrtar mbi këtë temë në të ardhmen e parashikueshme?

MK: Këto propozime sjellin një dinamikë të re në diskutim dhe kjo është shumë e mirëpritur. Ne po përdorim metodologjinë që është si ajo që përdornim 40 vjet më parë, kur Spanja dhe Portugalia iu bashkuan BE-së. Ekziston nevoja për të parë se çfarë mund të bëjmë ndryshe për t’iu përgjigjur situatës gjeopolitike e cila është krejtësisht e ndryshme sot nga ajo që ka qenë në proceset e mëparshme të zgjerimit.

Nuk mund të them se cili do të jetë rezultati i këtij diskutimi, por integrimi gradual është një nga fushat ku mund të shkojmë vërtet më thellë. Pra, ajo që dimë nga diskutimi është se shtetet anëtare duan t’i përmbahen parimit të bazuar në meritë, i cili është i rëndësishëm.

Ata thonë se duhet të kujdesemi vërtet për themelet – sundimin e ligjit, antikorrupsionin, të drejtat e njeriut dhe pluralizmin e medias – dhe unë pajtohem me këtë. Me integrimin gradual ne mund t’u tregojmë shumë më herët qytetarëve se si po përfiton vendi i tyre nga hyrja në BE tani, jo vetëm ndërsa presin anëtarësimin e plotë në BE.

EWB: Në letrën që u dërguat së fundmi vendeve të rajonit, paralajmëruat për ritmin e ngadaltë të zbatimit të reformave dhe rrezikun e humbjes së fondeve nga Plani i Rritjes. Çfarë po e shkakton këtë ritëm të ngadaltë – a është Plani shumë ambicioz, apo qeveritë nuk janë mjaftueshëm të angazhuara për të zbatuar reformat?

MK: Situata për Planet e Rritjes është e ndryshme në secilin vend. Me Planin e Rritjes dhe Lehtësimin e Rritjes së Reformave, ne kemi më shumë se dyfishuar ndihmën financiare për Ballkanin Perëndimor dhe kemi ofruar stimuj financiarë për reformat që vendet duhet të bëjnë në rrugën e tyre drejt BE-së. Kandidatët vendosin ambiciet e tyre dhe janë në krye, megjithatë, rezultatet janë të ulëta.

Letrat u dërguan për të informuar vendet se ku ndodhen në lidhje me periudhat e hirit për përmbushjen e objektivave deri në qershor. Plani i Rritjes bazohet në performancë, që do të thotë se fondet lirohen në momentin e dorëzimit. Ato u hartuan për të shtuar mbështetje dhe inkurajim, dhe po i shërbejnë mirë këtij qëllimi. Ne e dimë këtë sepse shohim shumë reforma që po zbatohen.

EWB: Çfarë do të ndodhë me fondet që vendet nuk janë në gjendje t’i tërheqin brenda afateve të përcaktuara? A po e shqyrton tashmë Komisioni Evropian rialokimin e fondeve për ato vende që po zbatojnë reforma, si Mali i Zi dhe Shqipëria, të cilat deri më tani kanë marrë numrin më të lartë të transheve?

MK: Reformat duhet të mbeten një përparësi për përfituesit, në mënyrë që ata të shfrytëzojnë sa më shumë atë që Plani i Rritjes mund t’u ofrojë atyre. Instrumenti i Reformës dhe Rritjes është një instrument i bazuar në performancë ku fondet lirohen vetëm kur reformat zbatohen plotësisht. Fokusi ynë është në mbështetjen e vendeve për të bërë reformat në mënyrë që ato të mund të marrin paratë.

EWB: Kohët e fundit folët edhe për Serbinë në kontekstin e Planit të Rritjes. Cilat janë pengesat kryesore për shpërndarjet e mëtejshme të fondeve për Serbinë? A janë vetëm ligjet gjyqësore ato që Komisioni Evropian i vlerësoi si një hap prapa?

MK: Ndryshimet në ligjet gjyqësore duhet të jenë në përputhje me standardet e BE-së, dhe rekomandimet e opinionit të Komisionit të Venedikut duhet të zbatohen plotësisht. Komisioni po vlerëson vazhdimisht nëse përmbushen kushtet përkatëse për mbështetje sipas instrumenteve financiare të BE-së. Kjo është pjesë e zbatimit normal të këtyre instrumenteve dhe zbatohet gjatë gjithë procesit në fazën e çdo kërkese pagese. Ne vazhdojmë të mbështesim Serbinë në rrugën e saj drejt BE-së dhe në të njëjtën kohë, presim që autoritetet të mbështesin dhe respektojnë mekanizmat efektivë demokratikë, sundimin e ligjit dhe të drejtat e njeriut.

EWB: Lëvdatat tuaja për miratimin e një sërë ligjesh zgjedhore në Asamblenë Kombëtare të Serbisë shkaktuan reagime të shumta në Serbi. Komuniteti i ekspertëve është i mendimit se ligjet e miratuara janë ndryshime kozmetike dhe të pamjaftueshme për të përmirësuar kushtet zgjedhore. A beson Komisioni Evropian se është realiste që zgjedhjet e ardhshme në Serbi të jenë të lira dhe të ndershme, dhe cili do të jetë reagimi i tij nëse nuk është kështu?

MK: E quajta miratimin e ligjeve zgjedhore një “hap të parë të rëndësishëm” për të mbështetur zgjedhjet e lira dhe të ndershme. Ky nuk ishte një gjykim se sa mirë do të funksionojnë ligjet, por më tepër mbështetje për drejtimin e lëvizjes që ato tregojnë.

Ne vazhdojmë të punojmë ngushtë me autoritetet serbe në funksion të miratimit të dy ligjeve kryesore të pazgjidhura mbi antikorrupsionin dhe financimin e aktiviteteve politike, në përputhje me rekomandimet e Zyrës për Institucione Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR).

Lidhur me zgjedhjet, funksionimi i duhur i institucioneve demokratike të Serbisë është në thelb të procesit të pranimit të Serbisë në BE. Serbia duhet të garantojë kushte të përshtatshme për vëzhguesit qytetarë të zgjedhjeve për të kryer aktivitetet e tyre në një mjedis pa presion dhe frikësim.

EWB: Muajin e kaluar, u arrit një marrëveshje për të krijuar një grup pune për hartimin e Traktatit të Pranimit të Malit të Zi. Si do të duket procesi i hartimit në të ardhmen e afërt? A ekziston aktualisht një kornizë ligjore për përcaktimin e klauzolave ​​më të rrepta mbrojtëse mbi të cilat këmbëngulin një numër i Shteteve Anëtare?

MK: Hartimi zhvillohet brenda grupit të punës ad hoc të këshillit – shteteve anëtare të BE-së. Këtu do të marrë formë vendi i Malit të Zi brenda Bashkimit Evropian. Grupi i punës u ra dakord vetëm në fund të prillit, kështu që është në fazat e tij të hershme. Masat mbrojtëse nuk janë të reja në këtë proces dhe do të vendosen gjatë procesit të hartimit, kështu që se si duken ato do të bëhet më e qartë ndërsa procesi i hartimit vazhdon.

EWB: Duke pasur parasysh që përgatitjet për Traktatin e Pranimit të Malit të Zi kanë filluar, a mund të flasim më konkretisht për datën e përfundimit të negociatave?

MK: Procesi i zgjerimit nuk funksionon në afate kohore të caktuara sepse ka faktorë të shumtë që hyjnë në lojë. I pari prej tyre është shpejtësia me të cilën vendet zbatojnë reformat e nevojshme. Hartimi i traktatit të pranimit për Malin e Zi është një hap jashtëzakonisht pozitiv në fund të procesit, por nuk përcakton një datë përfundimi. Mali i Zi ka ende punë të rëndësishme për të bërë në grupin ‘themele’ mbi sundimin e ligjit dhe gjyqësorin dhe kjo do të kërkojë përpjekje të konsiderueshme para përfundimit të negociatave. Puna e madhe e Malit të Zi po jep fryte dhe ky vrull duhet të çohet përpara tani në fazat përfundimtare.

EWB: Shqipëria është një vend tjetër në rajon që ka bërë përparim të konsiderueshëm. Është arritur gjithashtu një marrëveshje për IBAR. Çfarë ishte vendimtare për përshpejtimin e procesit të Shqipërisë, dhe a prisni që vendi të fillojë mbylljen e ndonjë kapitulli negociues deri në fund të vitit?

MK: Shtetet anëtare dhe Komisioni vlerësuan se Shqipëria kishte përmbushur kërkesat e përkohshme të sundimit të ligjit. Pasi një vend përmbush detyrimet, ne në BE duhet të jemi vendimtarë, të mbështesim anën tonë të marrëveshjes dhe të përmbushim detyrimet në këmbim.

Shqipëria u bë vendi i dytë kandidat, pas Malit të Zi, që arriti në këtë fazë vendimtare në procesin e pranimit. Megjithatë, IBAR-et janë larg fundit të procesit. Në fakt, ato shënojnë fillimin e fazës më të vështirë të negociatave, e cila është mbyllja e kapitujve. Me këtë, ne nuk punojmë me afate kohore, por me rezultate, ndërsa punojmë me Shqipërinë për t’u përgatitur që ajo të bashkohet me Unionin.

EWB: Komisioni Evropian gjithmonë thotë se zgjerimi duhet të mbetet një proces i bazuar në meritë. Megjithatë, rasti i Maqedonisë së Veriut tregon se mosmarrëveshjet dypalëshe vazhdojnë ta pengojnë procesin. A prisni përparim në zgjidhjen e bllokimit të Maqedonisë së Veriut?

MK: Marrëdhëniet e fqinjësisë së mirë dhe bashkëpunimi rajonal përbëjnë një pjesë thelbësore të procesit të integrimit evropian të kandidatëve. Në rastin e Maqedonisë së Veriut, ne jemi gati të përfundojmë fazën e hapjes së negociatave të pranimit me Maqedoninë e Veriut sapo ajo të ketë zbatuar angazhimin e saj për të përfunduar ndryshimet kushtetuese, siç përcaktohen nga udhëheqësit e BE-së pas samitit të tyre në korrik 2022. Është gjithashtu shumë e rëndësishme që Bullgaria dhe Maqedonia e Veriut të rindërtojnë besimin e ndërsjellë dhe të rivendosin besimin, dhe ne mbetemi të gatshëm të lehtësojmë këto diskutime.

The GeoPost