Dronët kinezë dominojnë qiellin mbi Bosnjë dhe Hercegovinë

Dronët kinezë janë gjithnjë e më të pranishëm në qiellin mbi Bosnjë dhe Hercegovinë. Të dhënat tregojnë se vetëm vitin e kaluar, një sasi rekord prej 4.2 ton dronësh, me vlerë rreth 1.5 milion euro, u importuan në vend.

Nga kjo, pothuajse katër ton vijnë nga Kina, sipas të dhënave nga Autoriteti i Taksave Indirekte të BiH.

Pjesa më e madhe e importeve janë dronë të pajisur me kamera për regjistrim video dhe foto, dhe më shumë se tre ton nga këto pajisje përdoren për qëllime komerciale dhe rekreative.

Importi i dronëve komercialë në Bosnjë dhe Hercegovinë aktualisht nuk është i rregulluar në mënyrë specifike.

Ministria e Tregtisë së Jashtme dhe Marrëdhënieve Ekonomike të BiH-së, në bashkëpunim me Drejtorinë e Aviacionit Civil, ka propozuar që dronët me peshë nga 249 gramë deri në 25 kilogramë të përfshihen në Listën e Mallrave me Qëllime të Veçanta, që do të thotë kontroll më i rreptë gjatë importit.

Ministria i tha Radios Evropa e Lirë se propozimi është në fazën e konsultimit me institucionet përkatëse, ndërsa lista ekzistuese është përditësuar për herë të fundit në vitin 2017.

A ka rreziqe nga teknologjia kineze?

Antonio Prlenda, një analist ushtarak nga Sarajeva, i tha Radios Evropa e Lirë se dronët civilë janë “një sfidë për policinë dhe shërbimet e sigurisë”.

Ai paralajmëron se teknologjia po zhvillohet me shpejtësi, por se ligjvënësit e BiH-së po mbeten prapa.

“Edhe këto dronë civilë mund të prishin sigurinë, ato mund të jenë një mjet për një sulm terrorist, ato janë shumë më të arritshme për njerëzit e zakonshëm sesa ishin më parë, dhe këto rregullore duhet të shtrëngohen”, beson ai.

Sa i përket droneve kineze, ai beson se pritet që ato të pushtojnë tregun, sepse janë relativisht të lira dhe në një nivel të lartë teknologjik.

Prlenda paralajmëron se Bashkimi Evropian po distancohet gjithnjë e më shumë nga dronët kinezë dhe përbërësit e tyre, në kontekstin e vlerësimeve gjithnjë e më të rrepta të sigurisë dhe rregulloreve.

“Ata financojnë armatimin e anëtarëve të BE-së duke i inkurajuar ata të shpenzojnë kredi për armatime, por për armë që prodhohen në BE, kështu që nëse doni të blini një aset që është nga Kina, nuk do të merrni mbështetje nga këto fonde”, tha ai.

Sipas tij, vende si BiH, e cila aspiron anëtarësimin në Bashkim, duhet t’i përmbahen këtyre rregulloreve.

“Është mjaft normale që BE-ja të kërkojë të mbrohet nga teknologjia kineze në këtë drejtim dhe shoh se, nëse jo tani, së shpejti do të vendosë një parakusht për vendet që duan të bëhen anëtare të BE-së që të shmangin blerjen e aseteve të tilla me elementë nga Kina”, përfundon analisti.

Analisti ushtarak serb, Aleksandar Radić, i tha Radios Evropa e Lirë se “çdo mjet mund të keqpërdoret”, përfshirë dronët, qofshin nga Kina apo nga ndonjë vend tjetër.

«Kjo është arsyeja pse një shtet i organizuar mirë ka mekanizma sigurie që parandalojnë abuzimin», thotë Radić.

Ai thekson se kompania kineze DJI bëri një përparim të madh në treg me përdorimin masiv në luftën në Ukrainën lindore, “sepse të dyja palët e kuptuan se këto dronë mund të mbanin një granatë dore”.

Dronët komercialë, shton ai, u përdorën në atë luftë jo vetëm për zbulim, por edhe për mbështetje me zjarr.

Nevoja për ndryshime në ligj

Në Bosnjë dhe Hercegovinë, aktualisht nuk ka rregulla të veçanta për importin e dronëve, kështu që përdoruesit e pajisjeve që peshojnë më pak se 25 kilogramë duhet vetëm t’i regjistrojnë ato, me regjistrim që rinovohet çdo tre vjet, në përputhje me rregulloret aktuale.

Kjo praktikë mund të ndryshojë nëse dronët përfshihen në Listën e Mallrave me Qëllime të Veçanta, gjë që do të nënkuptonte një regjim më të rreptë kontrolli të importit.

Ministria e Tregtisë së Jashtme dhe Marrëdhënieve Ekonomike të BiH-së deklaron se ndryshimi i propozuar motivohet kryesisht nga “arsye sigurie”.

“Në dy vitet e fundit, ka pasur një rritje të ndjeshme të importeve të tyre, si dhe një numër në rritje të pyetjeve në lidhje me nevojën për leje. Disa modele po i afrohen mallrave me përdorim të dyfishtë për sa i përket karakteristikave teknike, gjë që justifikon më tej nevojën për rregullore më të qarta”, thotë Ministria.

Ata shtojnë se nuk bëhet fjalë për pajisje ushtarake dhe se për import është e nevojshme vetëm të merret miratimi nga autoriteti kompetent i Ministrisë së Punëve të Brendshme, i cili përcakton qëllimin e importit.

Ata theksojnë se vendi i origjinës nuk është një faktor vendimtar për përfshirjen në Listë.

“Kriteret kryesore lidhen me karakteristikat teknike, mundësitë e keqpërdorimit dhe rreziqet e mundshme të sigurisë”, tha Ministria.

BHANSA, Agjencia e Shërbimeve të Navigimit Ajror të BiH, paralajmëroi në një deklaratë në fund të shkurtit se vendi duhet të harmonizojë urgjentisht legjislacionin me standardet evropiane në menaxhimin e dronëve, me qëllim mbrojtjen e hapësirës ajrore dhe infrastrukturës kritike.

Ata folën pasi Komisioni Evropian paraqiti një plan veprimi për të luftuar kërcënimet nga dronët.

Ndër mesazhet kryesore, theksohet se është e nevojshme të përmirësohet Ligji për BHANSA-n në mënyrë që të përcaktohen saktësisht përgjegjësitë e saj në kontrollin e mjeteve ajrore pa pilot, si dhe të miratohet një Ligj i ri për Aviacionin e BiH-së.

Sa dronë kinezë janë në qiellin e rajonit?

Kina ka qenë eksportuesi më i madh i dronëve në BiH për disa vite.

Vitin e kaluar, në BiH u importuan dronë me vlerë rreth 3 milionë marka (rreth 1.5 milionë euro), shumica e të cilëve, pothuajse 90 përqind, erdhën nga Kina.

Dronët kinezë janë gjithashtu dominues në importet në Mal të Zi.

Që nga viti 2022, sipas të dhënave nga Zyra e Statistikave të Malit të Zi, Monstat, deri më tani numri më i madh i dronëve ka mbërritur në vend nga Kina.

Deri në kohën e shkrimit të këtij artikulli, nuk kemi marrë asnjë informacion nga institucionet kompetente në lidhje me importin e dronëve civilë në Serbi dhe Kosovë.

Si i trajtojnë BE-ja dhe SHBA-ja dronët kinezë?

Në shkurt, BE-ja miratoi një Plan Veprimi për Dronët dhe Mbrojtjen Kundër Dronëve.

Në këtë dokument, Unioni nuk përmend konkretisht dronët e importuar nga Kina, por thekson se në këtë fushë është e nevojshme të investohet në prodhimin e vet dhe t’i kushtohet vëmendje sigurisë.

“Me zbatimin e plotë të Aktit të Rezistencës Kibernetike në dhjetor 2027, shumica e dronëve të vendosur në tregun e BE-së do t’i nënshtrohen kërkesave të detyrueshme të sigurisë kibernetike”, thuhet në plan.

Në shkurt, Agjencia Evropiane e Sigurisë së Aviacionit (EASA) publikoi një listë të dronëve të vendosur në treg pas 1 janarit 2024, të cilët janë të sigurt për përdorim në BE.

Midis tyre janë mjete ajrore pa pilot nga prodhuesit kinezë.

Në Shtetet e Bashkuara, dronët nga prodhuesi kinez DJI, i cili mban rreth 70 përqind të tregut global, janë vendosur në “listën e zezë” nga ministritë atje për vite me radhë për shkak të kërcënimeve të mundshme.

Në vitin 2017, ushtria amerikane ndaloi përdorimin e dronëve DJI për shkak të rreziqeve të sigurisë kibernetike.

Tre vjet më vonë, kjo kompani u vendos në “listën e zezë” të Ministrisë së Tregtisë atje, për përfshirje të dyshuar në shkelje të të drejtave të njeriut dhe mbikëqyrje të ujgurëve në rajonin e Xinjiang.

Në vitin 2022, Departamenti Amerikan i Mbrojtjes i shtoi ato në një listë të kompanive që bashkëpunojnë me Ushtrinë Çlirimtare Popullore Kineze.

Dhjetorin e kaluar, Komisioni Federal i Komunikimeve i SHBA-së (FCC) ndaloi miratimet për importin dhe shitjen e të gjitha llojeve të reja të dronëve (dhe komponentëve të tyre) të prodhuar jashtë vendit.