Kriza pengmarrjeje në Ballkanin Perëndimor: Si e ka zënë peng regjimi i Vuçiqit rrugën evropiane të Serbisë?

Bashkimi Evropian prej vitesh përballet me të njëjtin problem sa i përket Aleksandar Vuçiqit dhe regjimit të tij. Brukseli është i vetëdijshëm se problemi ekziston, e sheh atë dhe herë pas here e shpreh edhe publikisht, por më pas tërhiqet një hap pas.

Shkruan: Dragan Shormaz

Arsyet dihen: Kosova, Rusia, siguria, migracioni, stabiliteti rajonal, ndikimi kinez dhe frika nga destabilizimi i Ballkanit Perëndimor. Në Bruksel ekziston një katalog i tërë arsyetimesh pse Vuçiqi duhet mbajtur “brenda”, edhe atëherë kur sjellja e tij ka gjithnjë e më pak të bëjë me standardet dhe vlerat politike evropiane.

Dhe kështu kemi arritur te paradoksi se regjimi që sistematikisht e rrënon atë që duhet të jetë përmbajtja e integrimit evropian, njëkohësisht është bërë një nga bashkëbiseduesit kryesorë në procesin e integrimit evropian të Serbisë.

Gjatë gjithë kësaj kohe, Vuçiqi i thotë Evropës atë që ajo dëshiron të dëgjojë, kur kjo i nevojitet, ndërsa kur del para publikut të brendshëm, thotë krejt të kundërtën. Në Bruksel shtiret si evropian pragmatik, ndërsa në Beograd paraqitet si mbrojtësi i Serbisë nga Brukseli!

Në njërin rol garanton stabilitetin, ndërsa në tjetrin mobilizon votuesit dhe e ndërton pozicionin e tij mbi frikën nga Perëndimi. Në një moment flet për reforma, ndërsa në momentin tjetër, para një publiku tjetër, flet për “sovranizëm”, presione të huaja, “revolucion me ngjyra” dhe për një përpjekje të pretenduar që dikush nga jashtë të vendosë se si duhet të jetojë Serbia.

Është e qartë se këtu nuk bëhet fjalë për një kontradiktë, por për një model politik të zgjedhur me vetëdije, i cili mund të funksionojë për aq kohë sa Bashkimi Evropian pranon të luajë rolin e një partneri të pakënaqur, por që nuk ka ndërmend ta ndryshojë realisht qasjen ndaj regjimit të Vuçiqit.

Problemi është se, në këtë mënyrë, Serbia është bërë peng i rrugës së saj evropiane. Jo peng i Bashkimit Evropian, por i një regjimi që perspektivën evropiane e përdor si brez mbrojtës për veten dhe Serbinë si një lloj mburoje njerëzore në marrëdhëniet me Brukselin.

Çdo masë serioze kundër pushtetit paraqitet menjëherë si masë kundër Serbisë. Nëse Brukseli ndërpret fondet, regjimi e shndërron këtë në mesazh propagandistik se “Evropa po e dënon Serbinë”. Nëse BE-ja kritikon zgjedhjet në Serbi, regjimi bërtet me të madhe se “Evropa po ndërhyn në punët e brendshme të vendit”. Nëse BE-ja kritikon mediat nën kontrollin e pushtetit, regjimi kundërpërgjigjet me akuzat se “Brukseli po e mbështet opozitën”. Nëse kërkohet një gjyqësor i pavarur, regjimi përgjigjet me pretendimet se “të huajt duan të na rregullojnë shtetin”. Nëse shfaqet mundësia për përgjegjësi politike të targetuar ndaj individëve, Vuçiqi dhe “langonjtë” e tij, në kor, deklarojnë se “kryeqytetet evropiane po e sulmojnë Serbinë”.

Me fjalë të tjera, Vuçiqi ka arritur të krijojë një mburojë politike nga vetë Serbia, prandaj BE-ja më në fund duhet të bëjë një shkëputje vendimtare, pra një dallim të qartë midis Serbisë dhe regjimit të Vuçiqit, sepse Serbia dhe e ardhmja e saj evropiane nuk janë Vuçiqi! Ky është një fakt aq i qartë, saqë është pothuajse e pabesueshme se sa shpesh politika evropiane ndaj Beogradit e ka harruar këtë gjatë dhjetëvjeçarit të fundit.

Në një moment kur mund të flasim hapur për një lloj krize pengmarrëse në Ballkanin Perëndimor, ku kemi një shtet të Serbisë të marrë peng dhe një regjim të shkëputur nga kontrolli të Aleksandar Vuçiqit në rolin e rrëmbyesit të tij, Bashkimi Evropian nuk guxon të bëjë gabimin që, për shkak të një qeverisjeje të keqe, të fillojë të ndëshkojë të gjithë shoqërinë. Kjo do të ishte politika më e keqe e mundshme dhe një përgjigje jashtëzakonisht e gabuar, e cila do ta ushqente dhe forconte edhe më shumë regjimin e Vuçiqit.

Këtu arrijmë në disa përfundime shumë të thjeshta. Nëse Vuçiqi po e rrënon sundimin e ligjit në Serbi, pse do të duhej të reduktoheshin për këtë arsye programet evropiane për universitetet serbe? Nëse regjimi në Serbi kontrollon mediat, pse do të duhej të dobësohej mbështetja evropiane për gazetarinë e pavarur në një vend të marrë peng?

Nëse institucionet shtetërore të Serbisë nuk e kryejnë detyrën e tyre, pse do të duhej BE-ja të reduktonte mbështetjen e drejtpërdrejtë për komunat, shkollat, spitalet dhe shoqërinë civile? Nëse regjimi keqpërdor paratë evropiane si burim politik, përgjigjja nuk duhet të jetë tërheqja e Evropës nga Serbia, por heqja e kontrollit të regjimit mbi paratë evropiane.

Pikërisht në këtë qasje qëndron dallimi i madh, për shkak të të cilit Bashkimi Evropian do të duhej të fillonte të mendonte për një politikë që mund të përmblidhet me një formulë të thjeshtë:

Më pak Evropë për regjimin, më shumë Evropë për qytetarët e Serbisë!

Kjo do të thotë se, në rrethanat ekzistuese, Brukseli nuk duhet t’i mbyllë dyert evropiane për Serbinë, por ato dyer përmes të cilave Vuçiqi përfiton rentë politike nga politika evropiane. Nëse një pushtet nuk i përmbush kushtet dhe standardet demokratike, atëherë shpërblimet politike që ai merr nga BE-ja duhet t’i mohohen.

Për bllokimin e reformave, rrënimin e pavarësisë së institucioneve dhe shkeljen e hapur të rregullave, Vuçiqi nuk duhet të marrë duartrokitje ceremoniale dhe privilegjin të paraqitet si reformator evropian. Pasojat e politikës antievropiane të regjimit duhet të drejtohen ndaj atyre që shkelin rregullat, ndërsa paratë evropiane për qytetarët nuk duhet të bëhen dëm kolateral.

Një qasje e re kërkon edhe ndryshimin e vetë logjikës së sanksioneve evropiane. Pse përgjegjësia duhet të jetë gjithmonë kolektive, nëse është e qartë se për veprime të caktuara janë përgjegjës persona konkretë? Pse pasojat nuk mund të jenë personale, në formën e ndalimit të udhëtimit, kufizimeve financiare, kontrollit të pasurisë aty ku ekziston bazë ligjore, kufizimit të qasjes në institucionet dhe programet evropiane, së bashku me izolimin e qartë politik të përgjegjësve?

E gjithë kjo duhet të bëhet me një shpjegim të qartë se Serbia nuk është një “shtet problematik”, por se persona të caktuar, përmes veprimeve të tyre, prodhojnë probleme. Kështu do të ishte shumë më e vështirë që, përmes pasojave që prekin drejtuesit e regjimit, të ndërtohet propaganda se “Evropa e urren Serbinë”.

Sepse, nëse Brukseli thotë: “Ne nuk po sanksionojmë Serbinë, por politikanët përgjegjës për atë që kanë bërë”, regjimit do t’i bëhet shumë më e vështirë ta fshehë përgjegjësinë e vet pas flamurit kombëtar.

E njëjta gjë duhet të vlejë edhe për zgjedhjet. Nuk mjafton që zyrtarët evropianë, pas çdo palë zgjedhjesh, të deklarojnë se “janë evidentuar parregullsi të caktuara” dhe se duhet të zbatohen rekomandimet e ODIHR-it. Serbia nuk është laborator për përsëritjen pa fund të të njëjtit eksperiment, në të cilin prej vitesh përsëriten të njëjtat vërejtje, premtohen reforma, vazhdimisht diçka “përmirësohet”, dhe më pas vijnë zgjedhje të reja, ku sërish shohim të njëjtin film.

Kjo duhet të marrë fund, ndërsa BE-ja duhet të përcaktojë rregulla të qarta para zgjedhjeve dhe pasoja të qarta pas tyre. Nëse nuk ka qasje të barabartë në media ose keqpërdoren burimet publike, duhet të pasojnë pasoja të qarta. Nëse ushtrohet presion ndaj votuesve ose institucionet që duhet të garantojnë zgjedhje të drejta nuk janë të pavarura, duhet të ketë pasoja të qarta dhe të adresuara saktësisht.

Jo sepse Brukseli duhet të vendosë se kush do t’i fitojë zgjedhjet në Serbi, por pikërisht sepse Brukseli nuk duhet të vendosë se kush do t’i fitojë ato, ai duhet të insistojë që qytetarët të vendosin në kushte të barabarta. Kjo nuk është aspak ndërhyrje në zgjedhje, por një kërkesë legjitime për respektimin e minimumit të standardeve demokratike, të cilat çdo shtet demokratik i civilizuar duhet t’i respektojë.

Ekziston edhe diçka tjetër shumë e rëndësishme që Evropa duhet ta kuptojë. Nëse marrëdhëniet e saj me Serbinë i bazon pothuajse ekskluzivisht në marrëdhënien me presidentin e shtetit, atëherë ajo vetë, pa dashje, ndihmon që Vuçiqi të bëhet i pazëvendësueshëm. Çdo takim me të bëhet dëshmi e rëndësisë së tij ndërkombëtare, ashtu siç çdo fotografi me liderët evropianë për Vuçiqin shndërrohet në material propagandistik për konsum të brendshëm.

Çdo lavdërim për “konstruktivitetin” bëhet dëshmi se regjimi i tij është i pranueshëm, ndërsa çdo kritikë që mbetet pa pasoja bëhet dëshmi se ai mund të vazhdojë njësoj. Dhe ky është një model i keq.

Evropa duhet të ndërtojë marrëdhënie me Serbinë që do të ekzistojnë edhe pas Vuçiqit. Me universitetet, qytetet, ekonominë, gjyqësorin, mediat, shoqatat profesionale, shoqërinë civile dhe, mbi të gjitha, me qytetarët.

Sepse, nëse Bashkimi Evropian dëshiron një Serbi evropiane, atëherë duhet të dialogojë me Serbinë, dhe jo vetëm me njeriun që aktualisht qëndron në krye të saj politik. Kjo është e rëndësishme edhe për shkak të një rreziku shumë më të madh. Nëse BE-ja vazhdon të tolerojë regresin demokratik në emër të “stabilitetit”, mund të marrë pikërisht të kundërtën e asaj që dëshiron.

Mund të ketë një pushtet të qëndrueshëm, por një shtet të paqëndrueshëm. Mund ta ruajë kanalin e komunikimit me Vuçiqin, por të humbasë besimin e shoqërisë serbe dhe të brezave të qytetarëve, të cilët do të fillojnë ta perceptojnë politikën evropiane si hipokrite.

Ky është rreziku i vërtetë gjeopolitik. Jo fakti se një ditë Vuçiqi mund të zemërohet me Brukselin, por që qytetarët e Serbisë të arrijnë në përfundimin se vlerat evropiane vlejnë për të gjithë, përveç atyre që kanë fuqi të mjaftueshme politike.

Prandaj, BE-ja nuk duhet t’ia mbyllë dyert Serbisë, por duhet t’i hapë ato edhe më gjerë. Por jo për Vuçiqin dhe Qeverinë e Serbisë, por për universitetet, të rinjtë, qytetet e lira, kompanitë, studiuesit, mediat e pavarura dhe institucionet që përpiqen ta bëjnë punën e tyre.

Integrimi evropian duhet të bëhet diçka që qytetarët e Serbisë e ndiejnë çdo ditë, dhe jo diçka për të cilën politikanët flasin kur kanë nevojë për një tjetër duartrokitje ndërkombëtare apo për votat e qytetarëve me orientim proevropian.

Kjo do t’ia hiqte Vuçiqit një nga levat më të rëndësishme politike. Sepse, kur perspektiva evropiane nuk është më diçka që regjimi ua “jep” qytetarëve, atëherë regjimi nuk mund ta përdorë më atë si pronë të vetën politike. Evropa atëherë pushon së qeni shpërblim i Vuçiqit dhe bëhet e drejtë evropiane e shoqërisë serbe.

Dhe pikërisht këtu gjendet rruga për të dalë nga kriza e pengmarrjes. Pengu nuk duhet të dënohet pse është marrë peng, por në të njëjtën kohë rrëmbyesi nuk duhet të shpërblehet pse e mban pengun. Ky është parimi që Bashkimi Evropian do të duhej ta zbatonte në Serbi. Të mos e ndëshkojë Serbinë për shkak të Vuçiqit, por as të mos e shpërblejë Vuçiqin në emër të Serbisë.

Kjo do të thotë se perspektiva evropiane duhet të mbetet e hapur, por privilegjet evropiane për pushtetin duhet të mohohen ose të kushtëzohen. Paratë evropiane duhet të vazhdojnë të vijnë, por të mos shndërrohen në plaçkë partiake të regjimit të Vuçiqit. Institucionet evropiane duhet të vazhdojnë të dialogojnë me Serbinë, por pa legjitimuar çdo sjellje të pushtetit të saj. Përgjegjësia politike duhet të individualizohet, standardet demokratike të përcaktohen qartë dhe pasojat të dihen paraprakisht.

Qytetarëve të Serbisë më në fund duhet t’u dërgohet një mesazh shumë më i rëndësishëm se çdo komunikatë diplomatike: ata nuk janë problemi, por pushteti që i bind se janë ata objektivi sa herë që dikush e thërret atë në përgjegjësi.

Bashkimi Evropian nuk duhet ta shpëtojë Vuçiqin nga pasojat e politikës së tij vetëm sepse ka frikë se, pa të, do ta humbasë Serbinë. Nëse perspektiva evropiane e Serbisë varet nga një njeri i vetëm, atëherë kjo nuk është më perspektivë evropiane, por një peng politik.

Bashkimi Evropian duhet ta çlirojë Serbinë nga kjo marrëdhënie pengmarrëse, jo duke e larguar atë nga vetja, por duke e afruar me veten përtej dhe pavarësisht regjimit që ka tentuar ta shndërrojë rrugën evropiane të vendit në monopol politik të tij.

Sepse Vuçiqi nuk është Serbia. Dhe sa më shpejt që Evropa ta kuptojë këtë, aq më serioze, më parimore dhe më efektive do të jetë politika evropiane ndaj Serbisë. Kjo është parakusht për zgjidhjen përfundimtare dhe të suksesshme të krizës së pengmarrjes në Ballkanin Perëndimor.

Pikërisht tani është momenti që BE-ja të nisë një marrëdhënie të re me Serbinë. Ditën kur Aleksandar Vuçiqi të japë dorëheqjen nga posti i presidentit të Republikës, Brukseli duhet t’i njoftojë opinionit tonë se KURRË MË nuk do t’i reduktojë marrëdhëniet me Serbinë në marrëdhënie me një njeri të vetëm, por me institucionet dhe vetë qytetarët.

Në këtë mënyrë, BE-ja do të dërgonte një mesazh para zgjedhjeve: Vuçiqi nuk i leverdis më askujt dhe nuk do t’i leverdisë më.

The GeoPost