Zgjedhjet nën hijen e Kremlinit: Vuçiq përballë studentëve, Uashingtonit dhe Brukselit

Aleksandar Vuçiq po hyn në zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit përballë një sfide që prek vetë vazhdimësinë e pushtetit të tij. Pas më shumë se një dekade dominimi në politikën serbe, ish-presidenti kërkon të rikthehet si kryeministër, ndërsa akuzat për keqpërdorim të institucioneve, përgjime të opozitës, presion ndaj votuesve dhe kontroll të hapësirës mediatike po hedhin dyshime serioze mbi ndershmërinë e garës. Në sfond qëndron edhe marrëdhënia e Beogradit me Moskën, ndërsa Uashingtoni dhe Brukseli po kërkojnë garanci se zgjedhjet nuk do të shndërrohen në një tjetër demonstrim të fuqisë së partisë në pushtet.

Në Serbinë e Aleksandar Vuçiqit, kufiri ndërmjet shtetit dhe partisë në pushtet është bërë gjithnjë e më i vështirë për t’u dalluar. Institucionet që duhet të garantojnë konkurrencë të barabartë akuzohen se po përdoren për të favorizuar Partinë Përparimtare Serbe (SNS), ndërsa kundërshtarët politikë përballen me presion, pabarazi mediatike dhe dyshime për mbikëqyrje të paligjshme.

Zgjedhjet e 25 tetorit po zhvillohen pikërisht në këtë atmosferë. Për Vuçiqin, ato janë një mundësi për të ruajtur kontrollin politik përmes rikthimit në krye të qeverisë. Për kundërshtarët e tij, janë një përpjekje për të thyer një sistem pushteti që ka dominuar Serbinë për më shumë se një dekadë.

Por pyetja që po ngrihet gjithnjë e më fuqishëm, edhe jashtë Serbisë, është nëse një pushtet që kontrollon një pjesë kaq të madhe të institucioneve dhe hapësirës publike mund të garantojë një garë vërtet të barabartë.

Raportet e organizatës së pavarur serbe CRTA japin një pasqyrë shqetësuese të mjedisit parazgjedhor. Sipas monitorimit të saj, gjatë katër muajve janë regjistruar mbi 1,200 aktivitete të zyrtarëve të lartë shtetërorë, prej të cilave 18 për qind kishin elemente të keqpërdorimit të burimeve publike.

Edhe më domethënëse është pabarazia në hapësirën mediatike. Sipas CRTA-s, 96 për qind e kohës së dedikuar aktorëve politikë në transmetuesin publik RTS iu kushtua përfaqësuesve të pushtetit, ndërsa opozita mori vetëm katër për qind.

Këto shifra tregojnë një problem që shkon përtej fushatës zgjedhore. Në një demokraci funksionale, pushteti dhe opozita konkurrojnë për mbështetjen e qytetarëve. Në një sistem ku partia në pushtet dominon mediat dhe akuzohet për shfrytëzim të burimeve shtetërore, konkurrenca rrezikon të shndërrohet në një garë me rregulla të pabarabarta.

Zgjedhjet nuk manipulohen domosdoshmërisht vetëm duke ndërhyrë në kutitë e votimit. Ato mund të deformohen shumë më herët, kur njëra palë ka në dispozicion aparatin shtetëror, ndërsa tjetra lufton për të siguruar hapësirë dhe mbrojtje institucionale.

Kjo është pikërisht ajo që raportet e vëzhguesve të pavarur po vënë në pikëpyetje në Serbi.

Një dimension tjetër i shqetësimeve lidhet me raportimet për përdorimin e teknologjisë së spiunazhit kundër personave kritikë ndaj pushtetit. Hulumtimet e organizatave të pavarura kanë identifikuar raste të infektimit të telefonave të aktivistëve dhe përfaqësuesve opozitarë me programin Pegasus.

Këto zbulime ngrenë pyetje serioze: Kush po i mbikëqyr kundërshtarët politikë? Për çfarë qëllimi po mblidhen informacionet? Dhe sa e lirë mund të jetë një garë zgjedhore kur pjesëmarrësit kanë arsye të dyshojnë se komunikimet e tyre private janë komprometuar?

Përgjegjësia për secilin rast nuk është përcaktuar përfundimisht. Megjithatë, raportimet për përgjime, të kombinuara me akuzat për presion ndaj votuesve dhe frikësim të opozitës, e bëjnë edhe më të rëndë klimën politike në prag të votimit.

Në vend që debati publik të përqendrohej te programet ekonomike, reformat dhe e ardhmja evropiane e Serbisë, një pjesë e vëmendjes është zhvendosur te pyetja nëse vetë mekanizmat shtetërorë po përdoren për të mbrojtur pushtetin ekzistues.

Shqetësimet për zgjedhjet kanë kaluar kufijtë e Serbisë. Senatorë amerikanë, republikanë dhe demokratë, publikuan një deklaratë të përbashkët, duke paralajmëruar për shenja shqetësuese përpara zgjedhjeve parlamentare.

Jeanne Shaheen, Roger Wicker, Dick Durbin, Chuck Grassley, Chris Murphy, Joni Ernst dhe Thom Tillis kërkuan nga autoritetet serbe të sigurojnë zgjedhje të lira, të qeta dhe të ndershme.

Ata përmendën raportimet për përgjime të paligjshme të opozitës, përpjekje për të diskredituar vëzhguesit zgjedhorë dhe frikësim të votuesve.

Rëndësia e deklaratës qëndron edhe te fakti se ajo bashkoi përfaqësues të dy partive kryesore amerikane. Ky nuk është një reagim i izoluar i një politikani amerikan, por një paralajmërim i përbashkët i senatorëve nga të dyja anët e spektrit politik.

Për Vuçiqin, i cili prej vitesh ka kultivuar marrëdhënie me aktorë të ndryshëm në Uashington, mesazhi është politikisht i rëndësishëm: shqetësimet për demokracinë serbe nuk mund të reduktohen lehtësisht në mosmarrëveshje me një administratë apo parti të vetme amerikane.

Senatorët kujtuan gjithashtu se shkelje serioze ishin identifikuar edhe në zgjedhjet e mëparshme, ndërsa shumë prej problemeve nuk janë adresuar. Kjo e zhvendos debatin nga incidentet e veçuara drejt një problemi më të thellë: përsëritjes së mangësive zgjedhore nën të njëjtën strukturë pushteti.

Për të kuptuar dimensionin ndërkombëtar të kësaj përballjeje, nuk mund të anashkalohet Rusia.

Për vite me radhë, Vuçiq ka ndërtuar një politikë të jashtme që synon të përfitojë nga marrëdhëniet me Perëndimin, pa hequr dorë nga lidhjet strategjike me Moskën dhe Pekinin.

Serbia vazhdon të synojë anëtarësimin në Bashkimin Evropian, por njëkohësisht ruan marrëdhënie të afërta me Rusinë, përfshirë bashkëpunimin energjetik dhe koordinimin diplomatik për çështjen e Kosovës.

Beogradi nuk i është bashkuar sanksioneve perëndimore ndaj Rusisë për luftën në Ukrainë, duke mbajtur një pozicion që e dallon nga shumë vende të tjera kandidate për anëtarësim në BE.

Për Moskën, marrëdhënia me Serbinë ka rëndësi strategjike. Beogradi përfaqëson një partner të rëndësishëm politik në Ballkan, rajon ku Rusia përpiqet të ruajë ndikimin e saj dhe të kundërshtojë zgjerimin e strukturave euroatlantike.

Ndërsa për Vuçiqin, lidhja me Moskën ka shërbyer si një instrument diplomatik për të ruajtur hapësirë manovrimi ndërmjet fuqive ndërkombëtare.

Kjo politikë e ekuilibrimit ka një kundërthënie të dukshme: Serbia kërkon përfitimet ekonomike dhe perspektivën e anëtarësimit në BE, ndërsa vazhdon të mbajë lidhje të forta politike me një shtet që është në përplasje të drejtpërdrejtë me Perëndimin.

Megjithatë, marrëdhëniet e Vuçiqit me Rusinë nuk provojnë se Moska po ndërhyn në zgjedhjet e 25 tetorit. Një pretendim i tillë do të kërkonte prova konkrete.

Ajo që mund të konstatohet është se kriza e besimit në institucionet demokratike serbe zhvillohet në një kontekst më të gjerë rivaliteti gjeopolitik, ku orientimi i Beogradit mbetet çështje me rëndësi për Brukselin, Uashingtonin dhe Moskën.

Paradoksi i politikës së Vuçiqit është se ai kërkon legjitimitet demokratik nga Perëndimi, ndërsa ruan një partneritet strategjik me Kremlinin, modeli politik i të cilit mbështetet në përqendrimin e pushtetit dhe kufizimin e konkurrencës opozitare.

Ky krahasim nuk dëshmon se sistemet politike të Serbisë dhe Rusisë janë identike, por ndihmon të kuptohet pse raportet për dobësimin e institucioneve demokratike serbe po marrin vëmendje gjithnjë e më të madhe ndërkombëtare.

Bashkimi Evropian prej vitesh përballet me një dilemë në raport me Serbinë. Nga njëra anë, Beogradi konsiderohet partner i rëndësishëm për stabilitetin e Ballkanit Perëndimor dhe dialogun me Kosovën. Nga ana tjetër, shqetësimet për sundimin e ligjit, lirinë e mediave dhe funksionimin e institucioneve demokratike vazhdojnë të rëndojnë mbi procesin e integrimit evropian.

Zgjedhjet e 25 tetorit po e nxjerrin edhe më qartë këtë kundërthënie.

Vëzhguesit evropianë dhe ndërkombëtarë kanë ngritur shqetësime për klimën politike, presionin ndaj opozitës dhe mangësitë në administrimin e zgjedhjeve.

OSBE-ja ka angazhuar një mision të gjerë vëzhguesish, ndërsa në proces marrin pjesë edhe përfaqësues të Parlamentit Evropian dhe Këshillit të Evropës.

Për Brukselin, çështja nuk është thjesht nëse Vuçiq do të arrijë të formojë qeverinë e ardhshme. Pyetja është se si mund të përparojë drejt BE-së një vend ku organizatat e pavarura vazhdojnë të dokumentojnë probleme serioze me konkurrencën politike dhe përdorimin e institucioneve shtetërore.

Stabiliteti politik është i rëndësishëm për Bashkimin Evropian, por ai nuk mund të jetë zëvendësim për demokracinë.

Sfida më e rëndësishme e brendshme për Vuçiqin vjen nga lëvizja studentore, e cila u fuqizua pas tragjedisë së Novi Sadit.

Protestat kundër korrupsionit dhe mungesës së përgjegjësisë institucionale krijuan një mobilizim qytetar që gradualisht u shndërrua në alternativë politike.

Lista Studentore, me 250 kandidatë, kërkon ta bartë këtë energji nga rrugët në parlament.

Përballë saj qëndron SNS-ja, një parti me strukturë të konsoliduar, përvojë të gjatë elektorale dhe ndikim të konsiderueshëm në jetën publike.

Kjo përballje nuk është vetëm konflikt ndërmjet dy forcave politike. Ajo është edhe një test për mundësinë e ndryshimit të pushtetit përmes institucioneve në një sistem ku e njëjta strukturë politike ka dominuar për vite me radhë.

Pikërisht për këtë arsye, çdo akuzë për presion ndaj votuesve, përdorim të institucioneve apo kufizim të opozitës merr peshë të veçantë. Nëse kushtet e garës nuk janë të barabarta, atëherë problemi nuk është vetëm rezultati përfundimtar, por vetë besueshmëria e procesit.

Zgjedhjet në Serbi kanë rëndësi edhe për Kosovën. Politika e Beogradit ndaj Prishtinës, dialogu i ndërmjetësuar nga BE-ja dhe çështjet e sigurisë në veri mbeten të lidhura ngushtë me zhvillimet e brendshme politike serbe.

Vuçiq e ka përdorur vazhdimisht çështjen e Kosovës si një nga temat qendrore të komunikimit të tij politik, ndërsa marrëdhëniet me Rusinë kanë qenë pjesë e përpjekjeve diplomatike të Beogradit për të kundërshtuar konsolidimin ndërkombëtar të shtetësisë së Kosovës.

Një krizë e mundshme e legjitimitetit zgjedhor në Serbi do të krijonte pasiguri shtesë edhe për marrëdhëniet rajonale.

Megjithatë, as ndryshimi i mundshëm i pushtetit nuk garanton automatikisht ndryshim të politikës serbe ndaj Kosovës. Për këtë do të duhej të vlerësoheshin programet dhe qëndrimet konkrete të forcave politike që do të merrnin përgjegjësinë qeverisëse.

Pesë ditë para zgjedhjeve, Serbia ndodhet përballë një pyetjeje që është më e madhe se fati politik i Aleksandar Vuçiqit.

Raportet për keqpërdorim të burimeve shtetërore, dominim mediatik, përgjime të opozitës dhe frikësim të votuesve nuk janë thjesht episode të një fushate të tensionuar. Të marra së bashku, ato ngrenë shqetësime për mënyrën se si funksionon konkurrenca politike në vend.

Alarmi i senatorëve amerikanë dhe vëmendja e shtuar e institucioneve evropiane tregojnë se këto shqetësime nuk po mbeten vetëm çështje e debatit të brendshëm serb.

Për Vuçiqin, zgjedhjet janë një mundësi për të ruajtur pushtetin. Për opozitën dhe lëvizjen studentore, ato janë një mundësi për ta sfiduar atë. Për Perëndimin, janë një provë e standardeve demokratike të një vendi që kërkon integrim evropian, por vazhdon të mbajë lidhje strategjike me Rusinë.

Problemi më i madh për demokracinë serbe nuk është vetëm nëse Vuçiq do t’i fitojë apo humbasë zgjedhjet. Është nëse institucionet e ndërtuara gjatë viteve të dominimit të tij politik mund të garantojnë që ai të konkurrojë në kushte të barabarta me kundërshtarët.

Sepse demokracia nuk matet vetëm me të drejtën e pushtetit për të kërkuar një mandat tjetër. Ajo matet edhe me mundësinë reale që qytetarët t’ia mohojnë atë mandat.

Dhe pikërisht kjo është prova që e pret Serbinë më 25 tetor./KB/