Si mund të mësohet gjenocidi i Srebrenicës në klasat e Bosnjës dhe Evropës?

Brezat e lindur pas luftës në Bosnjë dhe Hercegovinë po rriten me mësime të ndryshme rreth gjenocidit të Srebrenicës, ndërsa në shkollat ​​evropiane kjo studiohet kryesisht në mënyrë sporadike. Qendra Memoriale e Srebrenicës po përpiqet ta ndryshojë këtë, si në klasat vendase ashtu edhe në ato evropiane.

Qendra Përkujtimore ka botuar dy manuale mësimore rreth gjenocidit të Srebrenicës të destinuara për mësuesit në Bosnjë dhe Hercegovinë dhe vendet e Bashkimit Evropian.

Iniciativa vjen dy vjet pasi Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara miratoi Rezolutën e Srebrenicës, e cila u bëri thirrje shteteve anëtare të mbështesin gjenocidin në programet arsimore dhe të kundërshtojnë mohimin e tij.

Almasa Salihović nga Qendra Përkujtimore i thotë REL se manualet bazohen në fakte historike, vendime gjyqësore dhe dëshmi të të mbijetuarve.

“Ne kemi krijuar një manual si shtesë të kurrikulës për mësuesit e historisë dhe paralelisht, një manual në anglisht të destinuar për një audiencë ndërkombëtare. Ai përmban fotografi, si dhe të gjitha faktet rreth gjenocidit të Srebrenicës që njerëzit që mund të mos e kenë hulumtuar siç duhet këtë temë duhet t’i dinë”, tha ajo.

Në sulmin ndaj Srebrenicës në korrik të vitit 1995, forcat e Republikës Srpska vranë më shumë se 8,000 burra dhe djem boshnjakë.

Më shumë se 25,000 gra, fëmijë dhe të moshuar u dëbuan nga zona e mbrojtur e atëhershme e Kombeve të Bashkuara, ndërsa vendimet e mëvonshme nga Tribunali i Hagës dhe Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë konfirmuan se ishte kryer gjenocid.

Profesori amerikan i universitetit David Pettigrew, i cili është gjithashtu anëtar i Programit të Studimeve të Gjenocidit në Universitetin Yale, thotë se Rezoluta e OKB-së u ka dhënë sistemeve arsimore evropiane një nxitje për të përfshirë mësime rreth gjenocidit të Srebrenicës në kurrikulat e tyre.

Ai thekson se arsimi është një nga shpresat më të mëdha në luftën kundër mohimit të gjenocidit dhe revizionizmit, si dhe memorialet dhe përkujtimet që kontribuojnë në rritjen e ndërgjegjësimit.

“Rezoluta është një nxitje për të folur për gjenocidin e Srebrenicës në shkolla. Megjithatë, ajo do të jetë efektive vetëm nëse mësuesit e përdorin atë si një instrument të së vërtetës, në një përpjekje për të arritur drejtësi dhe për të parandaluar gjenocidet e ardhshme”, tha ai.

Prezantimi i manualit

Manualet e Qendrës Përkujtimore mbulojnë ngjarjet që çuan në gjenocidin e Srebrenicës, rrjedhën e krimit dhe pasojat e tij. Ato u ofrojnë mësuesve sugjerime për mësimdhënie dhe diskutim me nxënësit, si dhe materiale shtesë për punë.

Është planifikuar që ato t’u prezantohen institucioneve arsimore të vendeve evropiane që mbështetën Rezolutën për gjenocidin e Srebrenicës në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së në maj 2024.

Deri më tani, përfaqësuesit e Qendrës Përkujtimore kanë vizituar Austrinë, Slloveninë dhe Danimarkën, dhe janë planifikuar bisedime në 13 vende deri në fund të vitit.

“Qëllimi ynë është të flasim me ministritë e arsimit, institucionet përkujtimore, muzetë dhe organizatat e të drejtave të njeriut për të parë se si mësimet e gjenocidit të Srebrenicës mund të arrijnë në klasat e këtyre vendeve”, tha Salihović.

REL u dërgoi pyetje ministrive të arsimit të Austrisë, Sllovenisë dhe Holandës nëse do ta merrnin në konsideratë iniciativën për të përfshirë një studim më të gjerë të gjenocidit të Srebrenicës në kurrikulat shkollore, por nuk u mor asnjë përgjigje deri në kohën e publikimit të këtij artikulli.

Si mëson Evropa për gjenocidin?

Vendet evropiane nuk kanë një qasje uniforme ndaj mësimdhënies rreth gjenocidit të Srebrenicës dhe kjo ndryshon nga një vend në tjetrin.

Në Holandë, përfshihet në kanunin kombëtar, një përmbledhje e temave më të rëndësishme nga historia kombëtare dhe botërore që formojnë bazën për mësimdhënie.

Me paralajmërimin se masakra më e madhe në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore u krye në Srebrenicë, kanuni holandez kujton vendimet e Tribunalit të Hagës dhe faktin se një batalion holandez u vendos në zonën e mbrojtur nga OKB-ja në kohën e gjenocidit..

U theksua se për shkak të rolit të tij në Srebrenicë, përkatësisht dështimit të tij për të mbrojtur burrat që kërkuan strehim në bazën e tij, u krye një hetim pas luftës dhe kryeministri i atëhershëm holandez dha dorëheqjen.

Edhe pse u tha se ushtarët holandezë ishin të armatosur dobët dhe kishin mundësi shumë të kufizuara për veprim, kanuni arriti në përfundimin se Srebrenica “mbetet një plagë e hapur”.

Bjorn Wansink, profesor në Universitetin e Utrechtit dhe anëtar i rrjetit evropian të mësuesve të historisë EUROCLIO, i thotë Radios Evropa e Lirë se gjenocidi i Srebrenicës, duke qenë se është pjesë e kanunit holandez, konsiderohet njohuri themelore historike që çdo holandez duhet të ketë.

Megjithatë, Wansink shpjegon se kanuni luan një rol më të madh në arsimin fillor sesa në atë të mesëm, ku gjenocidi i Srebrenicës nuk është pjesë e kurrikulës zyrtare, por mësuesit kanë lirinë për të dhënë mësim.

Në hulumtimin “Zona e Sigurt? Srebrenica në Materialet Mësimore Holandeze” të kryer disa vite më parë nga historiani holandez Marc van Berkel, u vlerësua se gjenocidi i Srebrenicës përmendet në mësimet e historisë kryesisht përmes perspektivës së anëtarëve të Batalionit Holandez të OKB-së.

Konteksti i luftës në Bosnjë dhe Hercegovinë trajtohet shumë sipërfaqësisht, ndërsa gjenocidi në Srebrenicë paraqitet më shpesh përmes perspektivës së anëtarëve të Batalionit Holandez të OKB-së, ku viktimat injorohen kryesisht, thuhet në hulumtim.

“Edhe pse Srebrenica është krimi më i madh i luftës në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore, ka ende shumë për të bërë para se të njihet plotësisht. Një nga ndryshimet është se Holokausti është shumë më i dukshëm në Holandë dhe shpesh paraqitet përmes një narrative të holandezëve si viktima të Gjermanisë naziste”, thotë Wasnik.

Wasnik beson se në përgjithësi, kurrikulat në shumë vende kanë tendencë të shmangin përqendrimin në “anët më të errëta” të historisë.

Ai beson se Rezoluta e OKB-së për Srebrenicën mund të kontribuojë në një mësimdhënie më sistematike, por thekson se mësimdhënia e historisë është një çështje shumë politike dhe se shumë do të varet nga zhvillimi i rrethanave politike në Holandë.

“Me forcimin e lëvizjeve populiste të krahut të djathtë, duhet të jemi të kujdesshëm që arsimi të mos fillojë të përdoret përsëri për të promovuar nacionalizmin dhe një perspektivë të njëanshme mbi të kaluarën”, thekson ai.

Çfarë dinë të rinjtë?

Një anketë e mëparshme, e publikuar nga organizata holandeze e paqes PAX, tregoi gjithashtu se të rinjtë në atë vend nuk dinë pothuajse asgjë për Srebrenicën, ndërsa deri në 95 përqind e të anketuarve mezi kishin dëgjuar për gjenocidin.

Deklarata të ngjashme u konfirmuan për REL nga studentë amerikanë që aktualisht po bëjnë praktikën e tyre në Republikën Çeke.

Madeline Smith, një studente 20-vjeçare në Universitetin Washington and Lee, thotë se nuk është përballur me temën e gjenocidit të Srebrenicës as në universitet.

“Nuk di asgjë për gjenocidin në Srebrenicë. Kam frikë se nuk e kam hasur këtë temë as gjatë shkollimit tim dhe as përmes grupeve në të cilat jam aktive në universitet. Për aq sa di unë, nuk ka përmbajtje për gjenocidin në Srebrenicë në mësimdhënien e universitetit tim”, thekson ajo.

20-vjeçarja Bella Sauer, studente në Universitetin e Indianës, thekson gjithashtu se nuk mësoi për gjenocidin në Srebrenicë në shkollë.

“Nuk e kam hasur kurrë këtë temë në kurrikulë. E tëra që di është se Srebrenica është në Bosnjë dhe Hercegovinë, gjë për të cilën gjithashtu nuk dija derisa fillova të ndiqja kurse studimesh ndërkombëtare në vitin e dytë të studimeve”, i tha ajo.

Mësime të ndryshme në BiH

Ndërsa Qendra Përkujtimore po përpiqet të krijojë kushte për më shumë mësimdhënie rreth gjenocidit të Srebrenicës në shkollat ​​evropiane, as tre dekada pas përfundimit të luftës në Bosnjë dhe Hercegovinë, nuk ka ende konsensus për një qasje të përbashkët edukative ndaj këtyre temave.

Lufta e viteve 1990, përfshirë gjenocidin e Srebrenicës, studiohet ndryshe në shkollat ​​me kurrikula në gjuhën boshnjake, kroate dhe serbe.

Qendra Përkujtimore po diskuton me autoritetet në Federatën e BiH-së për ta bërë një manual mbi gjenocidin e Srebrenicës pjesë të kurrikulës, ndërsa në entitetin tjetër, RS, ata po hedhin poshtë vendimet që e cilësuan krimin në Srebrenicë si gjenocid.

Salihović thotë se nuk përjashtohet mundësia që të ketë rezistencë në disa kantone në Federatën e BiH-së, ku edhe kurrikulat nuk janë të standardizuara, ndërsa për momentin janë nënshkruar marrëveshje me autoritetet kantonale në Sarajevë, Tuzëll dhe Zenicë.

“Ne besojmë se do të ketë disa në disa zona, veçanërisht aty ku nuk ka shumicë boshnjake që do të ishte e gatshme ta pranonte këtë qasje. Disa ministri mund të konsiderojnë se mësimet ekzistuese rreth gjenocidit në Srebrenicë janë të mjaftueshme”, tha ajo.

Studime të ndryshme në shkollat ​​në BiH?

Për shkak të moratoriumit të Këshillit të Evropës, nxënësit e shkollave fillore në Bosnjë dhe Hercegovinë nuk mësuan për luftën deri në vitin 2018, ndërsa ajo interpretohet ndryshe në tekstet shkollore të sotme.

Në tekstet shkollore për shkollat ​​fillore të klasës së nëntë në Republikën Srpska (RS), kriminelët e dënuar të luftës Radovan Karaxhiç dhe Ratko Mladiç paraqiten si aktorë të rëndësishëm në krijimin e RS, ndërsa gjenocidi i Srebrenicës trajtohet si “kapja e Srebrenicës dhe Zhepës nga Ushtria e RS”.

Srebrenica është gjithashtu e listuar midis vendeve të vuajtjeve, por nuk përmendet se Ushtria e RS vrau më shumë se 8,000 burra boshnjakë në atë qytet dhe se vendimet ndërkombëtare e kanë kualifikuar këtë krim si gjenocid.

Në tekstet shkollore të historisë për shkollat ​​fillore të klasës së nëntë, të cilat ndjekin kurrikulën kroate, lufta në Kroaci luan një rol shumë më të rëndësishëm sesa lufta në Bosnjë dhe Hercegovinë, zbuloi një raport i vitit 2023 nga Misioni i OSBE-së.

Tekstet shkollore trajtojnë gjenocidin në Srebrenicë vetëm në disa fjali, ndërsa në kroatisht nuk e përdorin fjalën gjenocid, por e përshkruajnë atë si “vuajtjet më të mëdha të popullsisë civile pas Luftës së Dytë Botërore”.

Mësimdhënia rreth gjenocidit të Srebrenicës u përfshi në ligjet e arsimit që hynë në fuqi në Kantonin e Sarajevës në maj 2017. Megjithatë, siç u theksua në analizë, tema e ndjeshme e viktimave civile serbe nga enklava e Srebrenicës nuk u përmend.

Pettigrew beson se interpretimet e ndryshme të së kaluarës minojnë mundësinë e përcaktimit të së vërtetës, arritjes së drejtësisë dhe kundërshtimit të mohimit të gjenocidit.

“Fakti që ekzistojnë rrëfime të ndryshme të historisë minon çdo mundësi për të përcaktuar të vërtetën, për të arritur drejtësi dhe për t’i rezistuar mohimit dhe revizionizmit. Nuk mund të ketë pajtim pa të vërtetë dhe drejtësi. Duhet të ketë një të vërtetë, bazuar në vendime”, tha ai.

Melisa Forić, autore e raportit “Një e kaluar e ndarë për një të ardhme të ndarë”, beson se iniciativa e Qendrës Përkujtimore është një hap logjik pas Rezolutës së OKB-së për Srebrenicën.

Megjithatë, ai paralajmëron se politikat arsimore në BiH formohen kryesisht nga partitë politike në pushtet.

“Nëse klima politike ndryshon një ditë, është e mundur të pritet njëfarë progresi. Megjithatë, nëse mbetet siç ka qenë për 20 ose 30 vitet e fundit, nuk besoj se mund të presim ndryshime të rëndësishme”, tha ajo.

Forić thekson se nuk është realiste të pritet që një numër i madh mësuesish do të angazhohen në tema të ndjeshme me iniciativën e tyre, pa mbështetje institucionale, por se është e rëndësishme të zhvillohet interesi i nxënësve për këto tema.

“Një mësues duhet të jetë i përgatitur të ofrojë përgjigje të bazuara në fakte. Problemi është se tekstet shkollore shpesh ofrojnë interpretime selektive dhe të bazuara në një perspektivë. Kjo është arsyeja pse faktet dhe bazat e përcaktuara gjyqësorisht përfaqësojnë një burim jashtëzakonisht të vlefshëm dhe u japin mësuesve siguri”, thotë ajo.

Vështirë për të arritur unitetin

Ashtu si në entitetin e RS, qeveria në Serbi e quan gjenocidin në Srebrenicë një “krim të rëndë” dhe ishte një nga kundërshtarët më të zëshëm të miratimit të Rezolutës së OKB-së për Srebrenicën në maj 2024.

Historiani Dragan Popović thekson se tekstet shkollore janë gjithashtu një pasqyrë e politikës shtetërore ndaj së kaluarës dhe tregojnë se cilin version të historisë dëshiron të promovojë qeveria.

“Vetëm një libër shkollor në Serbi, i shkruar nga historianë të shquar nga Beogradi, flet për Srebrenicën si një krim të madh. Në të tjerët, ajo përmendet vetëm kalimthi, midis krimeve të shumta, ose nuk theksohet fare. Termi ‘gjenocid’ është absolutisht i papranueshëm dhe nuk do të kalonte në asnjë komision të Ministrisë së Arsimit”, theksoi Popović.

Ai thekson se, në mjedisin aktual politik, është e vështirë të pritet një qasje e unifikuar ndaj mësimdhënies, por se kjo nuk duhet të jetë arsyeja për t’u dorëzuar.

“Është e rëndësishme që kjo temë të mbetet gjallë dhe të diskutohet. Kjo nuk do të thotë që nuk duhet të përgatitemi për momentin kur rrethanat politike ta lejojnë fare të diskutohet. Vetëm atëherë fillon debati i vërtetë rreth asaj që duhet të përfshihet në tekstet shkollore si një fakt i padiskutueshëm dhe rreth asaj që do të ketë interpretime të ndryshme”, thekson ai.

Ai beson se në vendet evropiane ka vend për të folur për gjenocidin në Srebrenicë, sepse është një ngjarje që shënoi fundin e shekullit të 20-të.

“Megjithatë, nuk besoj se shumë vende do t’i kushtojnë vëmendje kësaj në detaje. Përvoja tregon se çdo vend i jep përparësi asaj që është e rëndësishme për të. Për shembull, shpesh flitet më shumë për rolin e Kombeve të Bashkuara dhe ndërhyrjen ndërkombëtare sesa për vetë viktimat”, thotë ai.

Tre dekada pas gjenocidit të Srebrenicës, më shumë se 50 persona janë dënuar me rreth 780 vjet burg.

Pavarësisht vendimeve që konfirmojnë se në Srebrenicë u krye gjenocid, përpjekjet për ta mohuar atë, si dhe për të lavdëruar ata që janë dënuar për krime lufte, nuk kanë ndalur.