Hulumtimi i CINS: Rrjete të krimit dhe njerëz të afërt me pushtetin në Serbi përfitojnë nga projekti EXPO 2027

Qendra për Gazetarinë Hulumtuese e Serbisë (CINS) ka publikuar një hulumtim mbi kompanitë e angazhuara në projektin EXPO 2027, në të cilin thuhet se ndër më shumë se 200 kompani të përfshira në punime, ka edhe firma të lidhura me persona nga qarqe kriminale, struktura tifozerish dhe njerëz të afërt me pushtetin.

Sipas hulumtimit të CINS-it, ndërsa në Surçin po ndërtohet me shpejtësi kompleksi që përfshin panairin, stadiumin kombëtar dhe infrastrukturën shoqëruese, të dhënat mbi atë se kush po merr pjesë në projekt nuk janë plotësisht transparente.

Gazetarët kanë arritur te lista e kompanive përmes bisedave me burime, kontakteve direkte me firmat dhe shqyrtimit të dokumentacionit gjyqësor dhe dokumenteve të tjera, duke formuar një bazë prej mbi 200 kompanish të angazhuara si kontraktorë, nënkontraktorë ose furnitorë.

CINS thotë se mes tyre ka edhe kompani që më parë nuk kanë qenë të njohura për publikun si pjesë e projektit EXPO, pas të cilave qëndrojnë persona të lidhur me qarqe të ndryshme kontroverse.

Në hulumtim theksohet se në kuadër të këtyre punimeve shfaqen kompani të lidhura me bashkëpunëtorë dhe të afërm të personave nga ish-grupe kriminale, si dhe individë që janë dënuar me vendim të formës së prerë ose janë lidhur me vepra të rënda penale. Po ashtu thuhet se ndër pronarët dhe bashkëpronarët e firmave ka edhe persona të lidhur me grupe tifozerish dhe qarqe biznesi që sigurojnë kontrata të mëdha me institucionet shtetërore.

Si shembull, CINS përmend firmën “Makiš beton”, e themeluar në vitin 2024, e cila sipas tyre është angazhuar në projekte të mëdha shtetërore, përfshirë EXPO dhe punime të tjera infrastrukturore në Beograd. Sipas raporteve financiare të cituara në hulumtim, një pjesë e madhe e të ardhurave të kësaj firme vjen pikërisht nga punimet e lidhura me EXPO.

Në tekst thuhet se pronarja shumicë e firmës është e lidhur me persona që lidhen me struktura tifozerish dhe qarqe politike, ndërsa bashkëpronari tjetër i firmës ka qenë më parë i dënuar me vendim të formës së prerë në lidhje me rastin e ndihmës për fshehjen e provave pas vrasjes së Zeljko Raznatoviq – Arkani.

CINS më tej thotë se përmes një sërë firmash të përfshira në projektin EXPO shfaqen edhe persona që më parë kanë qenë të dënuar ose janë lidhur me krimin e organizuar, si dhe biznesmenë që kanë kontrata shumëvjeçare me institucionet shtetërore.

Hulumtimi përfundon se pas një prej projekteve më të mëdha shtetërore infrastrukturore në Serbi ndodhet një rrjet i gjerë dhe jo mjaftueshëm transparent i kompanive, në të cilin, sipas CINS-it, ndërthuren interesat e projekteve shtetërore, qarqeve të biznesit dhe personave nga mjedise kontroverse dhe kriminale.

Sipas dokumentacionit dhe të dhënave që CINS ka siguruar, një nga kompanitë e angazhuara në furnizimin e materialeve për punimet në rrugët brenda projektit EXPO është edhe Ndërmarrja e Rrugëve të Valjevës (PZP Valjevo), kompani që merret me ndërtimin dhe mirëmbajtjen e infrastrukturës rrugore dhe prej vitesh merr pjesë në projekte infrastrukturore shtetërore.

Në fokus të veçantë të hulumtimit është PZP Valjevo, e cila sipas dokumentacionit është përfshirë në zinxhirin e furnizimit të materialeve për rrugët në kuadër të punimeve të EXPO-s. Edhe pse kompania thotë se nuk punon drejtpërdrejt për EXPO-n, por për nënkontraktorë, hulumtimi tregon se ajo prej vitesh shfaqet në projekte shtetërore dhe se në opinion lidhet prej kohësh me Ljubiša Buhu Çume, ish-udhëheqës i të ashtuquajturit klan i Surçinit dhe një nga figurat më të njohura të krimit të organizuar të viteve ’90.

Kompania është privatizuar në vitin 2005 nga avokati Dušan Vasović, i cili më parë ka qenë përfaqësues ligjor i Ljubiša Buhës. Sot Vasović ka shumicën e aksioneve, ndërsa pjesa tjetër u takon aksionarëve më të vegjël. Në deklaratë për CINS-in, ai thotë se PZP Valjevo nuk punon drejtpërdrejt për EXPO-n, por eventualisht përmes nënkontraktorëve dhe se angazhimi i tyre është i kufizuar.

Megjithatë, CINS kujton se kompania prej vitesh lidhet në hapësirën publike me Buhën, ndërsa deklarata të mëhershme të ish-bashkëshortes së tij Ivana Tulović sugjerojnë se ai ende ka ndikim në disa kompani të regjistruara në emra të tjerë, përfshirë edhe këtë firmë. Këto pretendime nuk janë konfirmuar zyrtarisht, por sipas CINS-it ato përshtaten me një model më të gjerë të pronësisë jo transparente në sektorin e punimeve ndërtimore.

Rasti tjetër është kompania NM Kop, në pronësi të Nemanja Milenković, djali i Dejan Milenković “Bagzi”, ish-anëtar i klanit të Zemunit dhe Surçinit dhe një nga figurat kyçe të krimit të organizuar në fillim të viteve 2000. NM Kop merret me nxjerrjen dhe shitjen e rërës dhe sipas dokumentacionit dhe deklarimeve nga hetimet e cituara nga CINS, kompania ka qenë e angazhuar në punime të lidhura me EXPO 2027.

Pronari fillimisht ka mohuar pjesëmarrjen në projekt, por më pas, pasi iu prezantua dokumentacioni i prokurorisë, ka pranuar se kompania ka punuar në punime të lidhura me EXPO-n. Ai ka deklaruar se kompania merret vetëm me prodhimin dhe shitjen e rërës dhe nuk ka kontroll mbi destinacionin përfundimtar të materialit.

CINS thekson gjithashtu se gjatë vitit 2025 inspektorati i minierave ka konstatuar parregullsi në vendet e nxjerrjes së rërës, përfshirë punime jashtë kufijve të lejuar dhe ndryshime të terrenit përtej parametrave të miratuar. Kompanisë i është ndaluar përkohësisht puna në disa parcela dhe është urdhëruar rehabilitimi i terrenit, ndërsa ndaj saj është hapur procedurë për shkelje ekonomike që ende është në proces.

Gjithashtu janë raportuar procedura dhe kallëzime të tjera ndaj pronarit, nga dyshime për vepra të ndryshme penale deri te raste që janë mbyllur me lirime ose parashkrim.

Në hulumtim thuhet se në projektet e EXPO-s shfaqen edhe kompani të tjera dhe persona të lidhur me krimin e organizuar, struktura tifozerish dhe qarqe biznesi me lidhje afatgjata me institucionet shtetërore. Theksohet se për shkak të zinxhirit të gjatë të nënkontraktorëve është e vështirë të përcaktohet përgjegjësia e plotë dhe transparenca mbetet e kufizuar.

EXPO 2027, si një projekt që prezantohet si zhvillimor dhe infrastrukturor për Serbinë, njëkohësisht ngre pyetje serioze për mënyrën e përzgjedhjes së kontraktorëve dhe për faktin se si është e mundur që në sistemin e punëve publike të shfaqen kompani me lidhje kaq kontroverse.

Sipas dokumentacionit dhe të dhënave të CINS-it, një nga kompanitë e angazhuara në furnizimin e materialeve për rrugët në kuadër të EXPO-s është edhe C&LC Kameni agregati, e cila menaxhon guroret “Kamalj” pranë Mionicës dhe furnizon gur për punimet në kompleksin EXPO. Kjo kompani është në pronësi të Predrag Lovrić, i cili më parë është dënuar si anëtar i grupit “Pink Panther”, i njohur për vjedhje bizhuterish luksoze në mbarë botën.

Lovrić ka qenë gjithashtu në kërkim ndërkombëtar dhe është dënuar në Lihtenshtajn në vitin 2022 për vjedhje. Kompania e tij, sipas CINS-it, ka furnizuar material që përdoret edhe në ndërtimin e Pavijonit Kombëtar të EXPO-s.

Rasti tjetër është biznesi individual CAP 1 ALCZ, në pronësi të Đorđe Prelić, ish-udhëheqës i grupit tifozerik “Alkatraz”, i dënuar për vrasjen e tifozit francez Brice Taton.

Sipas hulumtimit, Prelić ka qenë i angazhuar në punime në kantierin e EXPO-s në pastrimin e terrenit dhe është paguar përmes disa faturave. Ai ka deklaruar se si biznesmen mund të organizojë punën dhe të angazhojë njerëz pa punonjës të regjistruar.

Ai është dënuar më parë me burg për dhunë dhe pjesëmarrje në sulmin ku humbi jetën Brice Taton, ndërsa më pas dënimi iu ul dhe u lirua pasi kreu pjesën e dënimit.

CINS përmend gjithashtu firmën Betonjerka Čačak, e cila merr pjesë në punimet e arkitekturës së peizazhit dhe hortikulturës në kompleksin EXPO dhe është pjesë e një rrjeti biznesi të lidhur me Milenko Kostić, nënkryetar i Bordit të FK Crvena zvezda dhe pronar i kompanisë Auto Čačak.

Sipas CINS-it, kompania e tij prej vitesh ka kontrata të mëdha me institucionet shtetërore, përfshirë blerje të mëdha automjetesh për Ministrinë e Brendshme, ndërsa në opinion flitet për lidhje mes strukturave politike dhe biznesore që mundësojnë marrjen e kontratave shtetërore.

Drejtoresha e Betonjerka Čačak konfirmoi se kompania është e angazhuar përmes kompanisë kineze Power China, por nuk pranoi të japë vlerën e kontratës duke e konsideruar sekret biznesi.

CINS përfundon se përmes EXPO 2027, si projekt strategjik shtetëror, hapen shumë pyetje mbi mënyrën e përzgjedhjes së kontraktorëve dhe nënkontraktorëve, pasi në zinxhirin e realizimit shfaqen kompani dhe persona me biografi kriminale dhe kontroverse. Edhe pse projekti paraqitet si një hap zhvillimor, hulumtimi tregon mungesë transparence dhe kontrolli të dobët mbi të gjithë sistemin e angazhimit të firmave.

/The Geopost/